Süt toplayan firmanın aylık raporu geliyor ve çiftliğin süt yağı oranı yüzde 3,8'den yüzde 3,2'ye düşmüş. Süt verimi ise aynı, hatta biraz artmış. Birkaç hafta önce rasyona daha fazla mısır ve uygun fiyatlı bir parti DDGS eklenmişti, ayrıca yeni bir mısır silajı açılmıştı. Çiftlik sahibi ineklerin daha çok süt verdiğini görüp memnun, ama süt fiyatı yağ oranına göre ödendiği için hesap başka bir şey söylüyor.
Düşük yağın faturası
Bir örnekle bakalım. Rakamlar örnek amaçlıdır. Süt alıcısı, her 0,1 puan yağ farkı için litre başına 0,25 TL prim ya da kesinti uyguluyor. İnekler günde ortalama 30 litre süt veriyor. Yağ oranındaki 0,6 puanlık düşüş, litre başına 1,5 TL ve inek başına günde 45 TL kayıp demektir. Yüz inekli bir çiftlikte bu, günde 4.500 TL ve ayda 135.000 TL eder.
Bu kayıp, rasyona eklenen ucuz enerjiden elde edilen kazancı kolayca geride bırakabilir. Üstelik süt yağı düşüklüğü çoğu zaman işkembede bir dengesizliğin işaretidir ve uzun sürdüğünde topallık, yem tüketiminde dalgalanma ve sağlık sorunlarıyla birlikte gelebilir.
İşkembede ne oluyor?
Süt yağının önemli bir kısmı, işkembede lifin fermentasyonuyla üretilen asetat ve bütirattan sentezlenir. Ama süt yağı düşüklüğünün asıl nedeni çoğu zaman yalnızca asetat azlığı değildir. İşkembe koşulları bozulduğunda, rasyondaki doymamış yağ asitlerinin işkembede doyurulma yolu değişir ve meme bezinde yağ sentezini baskılayan bazı ara ürünler oluşur. Bu ara ürünler çok küçük miktarlarda bile süt yağını belirgin şekilde düşürür.
Bu yolu tetikleyen iki koşul genellikle birlikte bulunur: işkembe pH'sının düşmesi ve rasyonda doymamış yağ asitlerinin fazla olması. Bu yüzden süt yağı düşüklüğünün nedenlerini ararken hem lif ve nişasta dengesine hem de yağ kaynaklarına birlikte bakmak gerekir.
Lif ve nişasta
İlk bakılacak yer fiziksel olarak etkili liftir. Rasyondaki lifin miktarı kadar parçacık büyüklüğü de önemlidir. Çok ince doğranmış silaj ya da çok iyi karıştırılıp ufalanmış bir TMR, kâğıtta yeterli NDF içerse bile ineği yeterince geviş getirmeye zorlamaz. Geviş getirme sırasında üretilen tükürük işkembenin doğal tamponudur ve geviş azaldığında pH düşer.
İkinci bakılacak yer nişastadır, yalnızca miktarı değil hızı da. İnce öğütülmüş mısır ya da yeni açılmış silajın aksine birkaç ay depolanmış bir mısır silajı, işkembede çok daha hızlı fermente olur. Aynı nişasta miktarı, farklı kaynaklardan geldiğinde işkembeyi çok farklı etkiler. Rasyona eklenen mısırın öğütme inceliği ya da silajın depolama süresi değiştiğinde nişasta düzeyini yeniden gözden geçirmek gerekir.
Doymamış yağlar
DDGS, tam yağlı soya, pamuk tohumu ve bitkisel yağlar rasyona önemli miktarda doymamış yağ asidi getirir. Bu kaynaklar enerji için değerlidir, ama işkembe koşulları sınırdayken süt yağı düşüklüğünü tetikleyebilir. Örneğimizdeki çiftlikte DDGS eklenmesi ve mısır payının artması, iki tetikleyicinin aynı anda devreye girmesi demektir.
Bu yüzden pek çok besleme uzmanı, rasyondaki işkembede kullanılabilir doymamış yağ asidi miktarına bir üst sınır koyar. Yağ kaynağı olarak gerekiyorsa, işkembede daha az etkileşime giren korunmuş yağ ürünleri tercih edilebilir. Bir hammaddenin yağ asidi profili, toplam yağ değeri kadar önemlidir.
Yemleme düzeni ve ayıklama
Rasyon kâğıtta dengeli olsa bile inekler onu ayıklayarak yiyorsa, gerçekte tükettikleri rasyon farklıdır. Baskın inekler sabah taze yemden konsantreyi seçer, gün sonunda yemlikte lifli kısım kalır. Bu durumda bazı ineklerin işkembesi gün içinde ani pH düşüşleri yaşar. Yemliği gün içinde birkaç kez itmek, yemi günde iki kez vermek ve çok kuru TMR'ları biraz suyla ya da yaş bir yemle nemlendirmek ayıklamayı azaltır.
Yemliğin boş kaldığı saatler de işkembe için stres kaynağıdır. Uzun süre aç kalan inek yem geldiğinde bir anda fazla yer ve pH hızla düşer. Gün boyunca yemlikte yem bulunması, süt yağını korumak için en ucuz önlemlerden biridir.
Bazı katkılar da süt yağını etkiler. Tampon maddeler işkembe pH'sını desteklemeye yardım eder, bazı iyonoforlar ise süt yağı düşüklüğüne katkıda bulunabilir. Rasyona bir katkı eklenirken ya da çıkarılırken, süt yağı üzerindeki olası etkisinin de akılda tutulması gerekir.
Düzeltme ve izleme
Süt yağı düşüklüğü düzeltildiğinde iyileşme hemen olmaz. Rasyon değişikliğinden sonra süt yağının toparlanması genellikle iki ila üç hafta sürer. Bu yüzden aynı anda birçok değişiklik yapıp hangi adımın işe yaradığını anlayamamak yerine, en olası nedenden başlayıp sonucu izlemek daha doğrudur.
OptiFormula TMR, kaba yem ve silaj analizlerini yem kütüphanesiyle birlikte tutar ve her rasyonda kuru madde tüketimi, hayvan başına günlük maliyet ve yem maliyeti üzerindeki süt geliri görünür. Süt fiyatı yağ oranına bağlı olduğunda, ucuz bir enerji kaynağının rasyona ne kazandırdığını süt gelirindeki olası kayıpla birlikte değerlendirmek, kararı kâğıtta değil kasada doğru vermeyi sağlar.
Süt yağı, işkembenin sağlığını gösteren en güvenilir aynalardan biridir. Yağ oranı düştüğünde rasyona yalnızca bir maliyet tablosu olarak değil, işkembede olup bitenin bir haritası olarak bakmak, sorunu kökünden çözmenin yoludur.
