Bir çiftlik yıllardır süt ineği yetiştiriyor ve birkaç yıl önce sürüye manda eklemiş. Manda yoğurdu ve kaymağı iyi fiyata satılıyor. Rasyon ise ineklerinkiyle aynı mantıkla hazırlanıyor: günlük süt miktarına göre konsantre veriliyor. Mandaların süt verimi beklenenin altında kalıyor, laktasyonun ortasında birçoğu kondisyon kaybediyor ve kızgınlık gösterenlerin sayısı az. Sorun mandada değil, mandayı ineğe göre beslemektedir.
Bir kilogram manda sütü kaç kilogram inek sütüdür?
Manda sütü inek sütünden çok daha zengindir. Yağ oranı çoğu zaman yüzde 7 ile 8 arasındadır, protein de inek sütünden yüksektir. Sütün enerji içeriği büyük ölçüde yağa bağlı olduğu için, bir kilogram manda sütü üretmek bir kilogram inek sütünden çok daha fazla enerji gerektirir.
Bir örnekle bakalım. Rakamlar örnek amaçlıdır. Yüzde 7,5 yağ, yüzde 4,3 protein ve yüzde 4,8 laktoz içeren manda sütünün kilogramında yaklaşık 4,7 MJ net enerji bulunur. Yüzde 3,8 yağlı bir inek sütünde ise bu değer yaklaşık 3,0 MJ'dir. Yani bir kilogram manda sütü, enerji bakımından yaklaşık 1,5 kilogram inek sütüne denktir.
Günde 8 kg süt veren bir manda, enerji olarak yaklaşık 12,5 kg inek sütü üretiyor demektir. Rasyon bu mandaya 8 kg inek sütüne göre hazırlanırsa, günde yaklaşık 13,5 MJ enerji eksik kalır. Bu açık birkaç hafta boyunca vücut rezervlerinden karşılanabilir, ama laktasyon ilerledikçe kondisyon kaybı, süt düşüşü ve üreme sorunları olarak geri döner. Örnekteki çiftliğin yaşadığı tablo tam olarak budur.
Lifi daha iyi değerlendirir
Mandaların bir avantajı, düşük kaliteli kaba yemleri ineklerden daha iyi değerlendirebilmeleridir. İşkembedeki mikrobiyal yapı ve yemin işkembede kalma süresi, lifli yemlerin daha fazla sindirilmesini sağlar. Bu yüzden saman, mısır sapı ve benzeri yemler manda rasyonlarında ineklerden daha önemli bir yer tutabilir.
Ancak bu avantaj, yüksek verimli mandaların enerji ihtiyacını tek başına karşılamaz. Saman ağırlıklı bir rasyon düşük verimli ya da kuruda olan mandalar için uygun olabilir, ama yüksek verimli bir manda için kaliteli kaba yem ve yeterli konsantre gerekir. Kaba yemlerin manda için enerji değerini inek tablolarından almak da hataya yol açar. Mümkünse manda için önerilen değerler ya da düzeltme katsayıları kullanılmalıdır.
Kuru dönem ve doğuma hazırlık
Mandalarda kuru dönem çoğu zaman ihmal edilir, çünkü kuruda olan bir manda süt vermez ve beslemesi bir maliyet kalemi gibi görülür. Oysa bir sonraki laktasyonun başarısı büyük ölçüde bu dönemde belirlenir. Kuru dönemde aşırı yağlanan bir manda doğumdan sonra daha az yer ve vücut yağını hızla kullanır. Çok zayıf kalan bir manda ise laktasyona yetersiz rezervle başlar.
Doğumdan önceki son haftalarda rasyonun, laktasyonda kullanılacak hammaddeleri az miktarda da olsa içermesi, işkembenin yeni rasyona alışmasını kolaylaştırır. Mandalarda doğum sonrası tüketimin ineklere göre daha yavaş artabildiği de göz önüne alındığında, bu geçişin aceleye getirilmemesi gerekir.
Protein ve işkembe
Mandaların işkembesinde amonyak kullanımı ineklerden farklı olabilir ve bazı çalışmalar mandaların düşük proteinli rasyonlarda azotu daha verimli geri dönüştürebildiğini gösterir. Bu, düşük verimli mandalarda protein ihtiyacının inek tablolarından biraz düşük olabileceği anlamına gelir. Yüksek verimli mandalarda ise sütün yüksek protein içeriği, rasyonun işkembede yıkılmayan protein ve sindirilebilir amino asit bakımından da yeterli olmasını gerektirir. Burada da inek değerlerini doğrudan kullanmak yerine mandaya özgü tahminlerle çalışmak, hem maliyeti hem de verimi korur.
Sıcak ve su
Mandaların ter bezleri ineklerden çok daha azdır ve koyu renkli derileri güneş ışığını daha fazla emer. Bu yüzden sıcağa ineklerden daha duyarlıdır. Doğal ortamlarında suya girerek ya da çamurda yatarak serinlerler. Bu imkânın olmadığı işletmelerde, gölgelik, duş ve iyi havalandırma yem tüketimini doğrudan etkiler.
Sıcak stresi altındaki bir manda daha az yer ve rasyonun enerji yoğunluğu ne kadar yüksek olursa olsun ihtiyacını karşılayamayabilir. Yaz aylarında yemin serin saatlerde verilmesi ve temiz suyun her zaman bol olması, rasyon değişikliğinden daha büyük etki yapabilir.
Mevsimsel üreme
Mandalar pek çok bölgede belirgin bir mevsimsel üreme gösterir. Kızgınlıklar çoğunlukla günlerin kısaldığı aylarda yoğunlaşır. Bu, doğumların ve dolayısıyla süt üretiminin yılın belirli dönemlerinde toplanması demektir. Süt fiyatının yıl içinde dalgalandığı pazarlarda bu durum, beslemenin de üretim takvimiyle birlikte planlanmasını gerektirir.
Üreme performansı, enerji dengesine çok bağlıdır. Doğumdan sonra uzun süre negatif enerji dengesinde kalan bir mandanın yeniden gebe kalması gecikir. Yukarıdaki örnekte olduğu gibi, inek tablolarıyla eksik beslenen mandalarda kızgınlık gösterenlerin azalması bu yüzden şaşırtıcı değildir.
Rasyonu manda için çözmek
OptiFormula TMR'da manda ayrı bir modüldür. Manda grupları için gereksinimler, süt yağı ve proteini dikkate alınarak hesaplanır. Kaba yem ve silaj analizleri yem kütüphanesiyle birlikte kullanılır ve her rasyonda kuru madde tüketimi, hayvan başına günlük maliyet ve yem maliyeti üzerindeki süt geliri görünür. Manda sütünün daha yüksek fiyatı, bu son hesapta doğrudan yer alır.
Bu sonuncusu özellikle önemlidir. Manda sütü inek sütünden daha pahalı satılır ve bir kilogram ek süt, yem maliyetini inekten çok daha kolay karşılar. Bu yüzden mandayı yeterince beslememek, ineğe göre çok daha pahalı bir hatadır.
Manda ile ineği aynı ahırda tutmak mümkündür, ama aynı rasyonla beslemek değildir. Mandanın sütünü, lif kullanımını ve sıcakla ilişkisini hesaba katan bir rasyon, hem süt verimini hem de sürünün üreme sağlığını korur.
