Bir süt çiftliğinde buzağılar sekiz haftalık olunca sütten kesiliyor. Kural yıllardır aynı ve kimse sorgulamıyor. Ancak sütten kesimden sonraki iki hafta her seferinde zor geçiyor: buzağılar kilo kaybediyor, bazıları ishal oluyor ve büyüme birkaç hafta duruyor. Başlangıç yemi yemliklerde duruyor ama buzağıların çoğu ondan çok az yemiş. Sorun sütten kesimin yaşında değil, buzağının o yaşa hazır olup olmadığında.
İşkembe nasıl gelişir?
Yeni doğan buzağı işlevsel olarak tek mideli bir hayvan gibidir. Süt, özofagus oluğu sayesinde doğrudan şirdene gider ve işkembeye uğramaz. İşkembenin gelişmesi için orada fermente olacak bir yem gerekir. Başlangıç yemindeki nişasta işkembede fermente olduğunda bütirat üretilir ve bütirat işkembe duvarındaki papillaların gelişmesini sağlar. Papillalar geliştikçe işkembe besin maddelerini emebilir hâle gelir.
Bu yüzden buzağıyı sütten kesime hazırlayan şey yaşı ya da canlı ağırlığı değil, ne kadar başlangıç yemi yediğidir. Pek çok uzman, buzağı art arda birkaç gün boyunca günde 1 ile 1,5 kg başlangıç yemi yediğinde sütten kesimin güvenli olduğunu kabul eder. Bu düzeye ulaşmadan kesilen bir buzağının işkembesi, artık sütle gelmeyen besin maddelerini karşılayamaz.
İyi bir başlangıç yemi
Başlangıç yeminin ilk görevi yenmektir. Buzağılar tozlu, unlu yemleri sevmez. Peletlenmiş ya da pelet ve ezilmiş tahılların karıştığı yapılı yemler çok daha iyi tüketilir. Yemin taze olması da önemlidir. Yemlikte günlerce bekleyen, nem çekmiş ya da salyayla ıslanmış yem tüketimi düşürür. Az miktarda ve sık yem vermek, ilk haftalarda tüketimi artırmanın en basit yoludur.
Besin değeri bakımından başlangıç yemi yüksek nişastalı, sindirilebilirliği yüksek ve proteini yeterli olmalıdır. Kuru madde bazında yüzde 18 ile 22 arası ham protein yaygın bir aralıktır. Lif kaynağı olarak kaba yemin ilk haftalarda sınırlı tutulması, buzağının karnını yemle doldurup başlangıç yemini daha az yemesini önler. Ancak tamamen kaba yemsiz bir program da işkembe sağlığı için uygun değildir ve sütten kesime yaklaşırken iyi kaliteli kuru ot ya da saman küçük miktarlarda verilmelidir.
Temiz su ilk günden itibaren bulunmalıdır. Süt suyun yerini tutmaz, çünkü özofagus oluğu sayesinde işkembeye gitmez. İşkembedeki fermentasyon su gerektirir ve su içmeyen bir buzağı başlangıç yemini de az yer. Su ile başlangıç yemi tüketimi arasındaki bu ilişki, sahada en çok gözden kaçan noktalardan biridir.
Bir hafta erken kesmenin hesabı
Bir örnekle bakalım. Rakamlar örnek amaçlıdır. Buzağılar günde 6 litre süt ikamesiyle besleniyor. Litre başına 125 gram toz kullanılıyor ve tozun kilogramı 120 TL. Günlük süt ikamesi maliyeti 0,75 × 120, yani 90 TL'dir. Başlangıç yeminin kilogramı ise 18 TL.
Başlangıç yemi tüketimini artırarak buzağıları bir hafta erken, yani yedinci haftada sütten kesebildiğimizi varsayalım. Yedi günlük süt ikamesi 630 TL tutar. Bu yedi günde buzağı günde yaklaşık 1,5 kg fazla başlangıç yemi yer, bu da 7 × 1,5 × 18, yani yaklaşık 190 TL demektir. Buzağı başına net kazanç yaklaşık 440 TL olur. Yılda 300 buzağının sütten kesildiği bir çiftlikte bu, 130.000 TL'nin üzerinde bir rakamdır.
Bu hesabın tek bir şartı vardır: buzağının sütten kesim gününe gerçekten yeterli başlangıç yemi yiyerek gelmesi. Takvime bakarak yapılan erken kesim, kazanç değil kayıp getirir. Bu yüzden erken kesim kararı, buzağıların tek tek ya da grup olarak başlangıç yemi tüketiminin izlenmesine dayanmalıdır.
Sütten kesim bir gün değil, bir süreçtir
Sütü bir günde kesmek buzağı için büyük bir strestir. Süt miktarını sütten kesimden önceki 7 ile 10 gün içinde kademeli olarak azaltmak, buzağıyı başlangıç yemine yönlendirir ve tüketimi hızla artırır. Bu dönemde aşı, grup değiştirme ya da boynuz köreltme gibi başka stres kaynaklarının aynı günlere denk getirilmemesi de önemlidir.
Sütten kesimden sonraki ilk haftalarda başlangıç yemi aynı kalmalıdır. Buzağı yeni bir ortama alışırken yemi de değiştirmek tüketimi düşürür. Büyütme yemine geçiş, buzağı başlangıç yemini iyi tüketmeye devam ettikten sonra ve kademeli olarak yapılmalıdır.
İshal ve ilk günler
Buzağı ishalinin önlenmesi doğumdan hemen sonra başlar. Yeterli miktarda ve kaliteli ağız sütünün ilk saatlerde içirilmesi, buzağının bağışıklığının temelidir. Ağız sütü geç ya da az içirilen buzağılar ishale çok daha açıktır. Biberon ve kova hijyeni, süt ikamesinin her seferinde aynı sıcaklıkta ve aynı yoğunlukta hazırlanması da ishal riskini doğrudan etkiler.
Başlangıç yemi ishali tek başına önlemez, ama sağlıklı gelişen bir işkembe ve iyi beslenmiş bir buzağı hastalıklara karşı daha dayanıklıdır. İshal yaşayan bir buzağı birkaç gün yem yemeyebilir. Bu durumda sütten kesimi takvime göre değil, buzağının toparlanıp başlangıç yemini yeniden yeterli miktarda yemesine göre planlamak gerekir.
Rasyonu buzağı için hazırlamak
OptiFormula TMR'da buzağı ve düve grupları için ayrı rasyonlar hazırlanabilir. Yem kütüphanesi ve hazır örnek rasyonlar, başlangıç yemi ile kaba yemin dengesini kurmak için iyi bir başlangıç noktasıdır. Her rasyonda kuru madde tüketimi ve hayvan başına günlük maliyet görünür, böylece süt ikamesinden başlangıç yemine geçişin maliyeti açıkça hesaplanır.
Buzağı dönemi, ineğin ömür boyu verimliliğinin temelinin atıldığı dönemdir. İşkembeyi zamanında geliştiren bir başlangıç yemi programı, hem buzağı büyütme maliyetini düşürür hem de yarının sağlıklı ve verimli ineklerini hazırlar.
