Doğuma beş hafta kalmış bir koyun sürüsü. Bütün anaçlar aynı ağılda, aynı kuru ot ve aynı miktarda arpayla besleniyor. Doğuma birkaç gün kala birkaç koyun yemden kesiliyor, ayakta zor duruyor ve sürüden ayrı kalıyor. Veteriner gebelik toksemisi tanısı koyuyor. Bu koyunların çoğu ikiz ya da üçüz taşıyor. Aynı rasyonla beslenen tek yavru taşıyan koyunlarda ise hiçbir sorun yok.
İhtiyaç artarken yer daralır
Gebeliğin son altı haftası, kuzunun ya da oğlağın ağırlığının büyük kısmını kazandığı dönemdir. Bu dönemde anacın enerji ihtiyacı hızla artar ve ikiz taşıyan bir anacın ihtiyacı tek taşıyana göre belirgin şekilde yüksektir. Aynı zamanda büyüyen rahim karın boşluğunda yer kapladığı için işkembenin hacmi azalır ve anaç günde yiyebileceğinden daha azını yer.
Bu iki eğilim birbirine ters yönde çalışır. Hayvan daha fazla enerjiye ihtiyaç duyar, ama daha az yiyebilir. Tek çözüm, her kilogram kuru maddedeki enerjiyi artırmaktır. Enerji yetersiz kaldığında anaç vücut yağını hızla kullanır. Karaciğer bu yağı işleyemeyecek kadar yüklendiğinde keton cisimleri birikir ve gebelik toksemisi ortaya çıkar.
Bir örnekle
Rakamlar örnek amaçlıdır. Tek kuzu taşıyan 70 kg'lık bir koyunun geç gebelikte günde yaklaşık 14 MJ metabolize olabilir enerjiye, ikiz taşıyanın ise yaklaşık 17 MJ'ye ihtiyaç duyduğunu varsayalım. İki koyunun da günde 1,6 kg kuru madde tüketebildiğini kabul edelim. Tek taşıyan koyun için rasyonun kilogram kuru maddesinde yaklaşık 8,8 MJ enerji yeterlidir. İkiz taşıyan için ise yaklaşık 10,6 MJ gerekir.
Kilogram kuru maddesinde 8,5 MJ enerji içeren orta kaliteli bir kuru ot, tek taşıyan koyunun ihtiyacına yakındır. İkiz taşıyan koyunun ihtiyacını karşılamak için rasyonun önemli bir kısmının arpa ya da bir konsantre yemle değiştirilmesi gerekir. Bu örnekte, kilogram kuru maddesinde 12,5 MJ içeren bir konsantreyle kuru otun yaklaşık yarısının yerini doldurmak, enerji yoğunluğunu gereken düzeye çıkarır. Bu miktar tek taşıyan koyunlara da verilirse, hem gereksiz maliyet oluşur hem de bu koyunlar yağlanır ve doğumda güçlük çekebilir.
Sürüyü gruplamak
Bu yüzden geç gebelikte en etkili önlem, sürüyü taşıdığı yavru sayısına göre gruplamaktır. Gebeliğin ortasında yapılan ultrason taraması tek, ikiz ve çoğul taşıyan anaçları ayırmayı sağlar. Tarama yapılamıyorsa, vücut kondisyon puanına göre gruplamak da büyük ölçüde işe yarar. Çok zayıf ve çok yağlı anaçlar, gebelik toksemisi için en yüksek riski taşır.
Gruplandırmanın bir faydası da yemlik alanıdır. Geç gebelikte konsantre verilen bir grupta, her anacın aynı anda yemliğe ulaşabilmesi gerekir. Yemlik dar olduğunda baskın anaçlar payından fazlasını yer, en çok ihtiyacı olan zayıf anaçlar ise geri planda kalır.
Keçi koyun değildir
Koyun ve keçi çoğu zaman aynı başlık altında ele alınır, ama beslenmeleri arasında önemli farklar vardır. Keçiler yemi daha seçici yer, yaprak ve çalı türü yemleri tercih eder ve önlerindeki rasyonu ayıklamaya daha yatkındır. Süt keçilerinde laktasyon eğrisi ve süt bileşimi de koyundan farklıdır. Bu yüzden keçi rasyonlarının, keçiye özgü gereksinim tahminleriyle hazırlanması gerekir. INRA 2018 gibi sistemler koyun ve keçiyi ayrı ayrı ele alır.
En kritik farklardan biri bakırdır. Koyunlar bakıra çok duyarlıdır ve karaciğerlerinde bakır birikir. Sığır ya da keçi için hazırlanmış bir mineral karışımı, koyunlarda zamanla bakır zehirlenmesine yol açabilir. Keçiler bakıra koyunlardan çok daha dayanıklıdır. Koyun ve keçinin bir arada beslendiği işletmelerde, mineral karışımlarının ve konsantre yemlerin bakır düzeyinin koyunlara göre belirlenmesi en güvenli yoldur.
Keçilerde gebelik toksemisi riski de en az koyunlardaki kadar yüksektir ve özellikle çoğul taşıyan, süt verimi yüksek ırklarda dikkat ister. Keçilerin rasyonu ayıklama eğilimi, konsantrenin dengesiz tüketilmesine yol açabilir. Kaba yemi ve konsantreyi iyi karıştırılmış bir rasyon olarak vermek ya da konsantreyi günde birkaç öğüne bölmek, hem toksemi hem de işkembe asidozu riskini azaltır.
Doğumdan sonra
Doğumla birlikte ihtiyaç bir kez daha değişir. Emzirme döneminin ilk haftalarında, özellikle ikiz emziren anaçlarda enerji ve protein ihtiyacı gebeliğin sonundakinden de yüksektir. Bu dönemde işkembe yeniden genişler ve tüketim artar, ama artış birkaç hafta sürer. Doğumdan sonra rasyonu bir anda değiştirmek yerine, birkaç gün içinde aşamalı olarak emzirme rasyonuna geçmek sindirim sorunlarını azaltır.
Kuzu ve oğlakların doğumdan sonraki ilk saatlerde yeterli ağız sütü alması da anacın geç gebelikteki beslenmesine bağlıdır. İyi beslenmiş bir anaç hem daha fazla hem de daha kaliteli ağız sütü üretir. Geç gebelikteki rasyon, böylece yalnızca anacın değil, yavrunun da sağlığını belirler.
Rasyonu gruba göre çözmek
OptiFormula TMR'ın küçükbaş modülü, koyun ve keçi için INRA 2018 ve CVB gibi modellerle gereksinim hesaplar. Her hayvan grubu için ayrı rasyon çözmek, kaba yem analizlerini yem kütüphanesiyle birlikte kullanmak ve hazır örnek rasyonlardan başlamak mümkündür. Böylece tek ve ikiz taşıyan gruplar için iki ayrı rasyon, aynı kaba yemlerle ve farklı konsantre miktarlarıyla birkaç dakikada hazırlanır.
Geç gebelikte bütün sürüyü aynı rasyonla beslemek kolaydır, ama bu kolaylığın bedelini en çok ihtiyacı olan anaçlar öder. Sürüyü gruplamak ve her gruba kendi rasyonunu vermek, hem kayıpları hem de yem maliyetini azaltır.
