Stado maciorek na pięć tygodni przed wykotem. Wszystkie maciorki są w jednym kojcu i dostają to samo siano i taką samą ilość jęczmienia. Kilka dni przed wykotem kilka maciorek przestaje jeść, z trudem wstaje i trzyma się z dala od stada. Lekarz weterynarii stwierdza toksemię ciążową. Większość tych maciorek nosi bliźnięta lub trojaczki. Maciorki z pojedynczym płodem na tej samej dawce nie mają żadnych problemów.
Potrzeby rosną, a miejsca ubywa
Ostatnie sześć tygodni ciąży to okres, w którym jagnię lub koźlę zyskuje większość swojej masy. W tym czasie zapotrzebowanie matki na energię szybko rośnie, a matka z bliźniętami potrzebuje wyraźnie więcej niż matka z jednym płodem. Jednocześnie rosnąca macica zajmuje miejsce w jamie brzusznej, objętość żwacza się zmniejsza i matka zjada mniej, niż mogłaby w innych warunkach.
Te dwie tendencje działają w przeciwnych kierunkach. Zwierzę potrzebuje więcej energii, ale może zjeść mniej. Jedynym rozwiązaniem jest zwiększenie energii w każdym kilogramie suchej masy. Gdy brakuje energii, matka szybko sięga po tłuszcz zapasowy. Gdy wątroba jest zbyt obciążona, by przetworzyć ten tłuszcz, gromadzą się ciała ketonowe i dochodzi do toksemii ciążowej.
Przykład
Liczby są przykładowe. Załóżmy, że maciorka o masie 70 kg z jednym płodem potrzebuje w późnej ciąży około 14 MJ energii metabolicznej dziennie, a maciorka z bliźniętami około 17 MJ. Załóżmy, że obie mogą zjeść 1,6 kg suchej masy dziennie. Dla maciorki z jednym płodem wystarczy około 8,8 MJ na kilogram suchej masy dawki. Maciorka z bliźniętami potrzebuje około 10,6 MJ.
Siano średniej jakości z 8,5 MJ na kilogram suchej masy jest bliskie temu, czego potrzebuje maciorka z jednym płodem. Aby pokryć potrzeby maciorki z bliźniętami, dużą część dawki trzeba zastąpić jęczmieniem lub paszą treściwą. W tym przykładzie zastąpienie około połowy siana paszą treściwą o wartości 12,5 MJ na kilogram suchej masy podnosi koncentrację energii do wymaganego poziomu. Jeśli maciorki z jednym płodem dostają tyle samo, pieniądze idą na marne, a te maciorki tyją i mogą mieć problemy przy wykocie.
Podział stada na grupy
Dlatego najskuteczniejszym działaniem w późnej ciąży jest podział stada według liczby płodów, które nosi każda matka. Badanie USG w połowie ciąży pozwala oddzielić matki z jednym płodem, z bliźniętami i z ciążą mnogą. Tam, gdzie USG nie jest możliwe, podział według oceny kondycji ciała bardzo pomaga. Najwyższe ryzyko toksemii ciążowej mają matki bardzo chude i bardzo otłuszczone.
Podział na grupy pomaga też w kwestii miejsca przy korycie. W grupie, która w późnej ciąży dostaje paszę treściwą, każda matka musi mieć możliwość podejścia do koryta w tym samym czasie. Gdy koryto jest za wąskie, matki dominujące zjadają więcej, niż im się należy, a chude matki, które najbardziej tego potrzebują, zostają zepchnięte na tył.
Koza to nie owca
Owce i kozy często omawia się razem, ale w ich żywieniu są istotne różnice. Kozy jedzą bardziej wybiórczo, wolą liście i pędy krzewów i są bardziej skłonne do wybierania składników z dawki, którą mają przed sobą. U kóz mlecznych krzywa laktacji i skład mleka także różnią się od owiec. Dlatego dawki dla kóz trzeba przygotowywać na podstawie oszacowań zapotrzebowania właściwych dla kóz. Systemy takie jak INRA 2018 traktują owce i kozy osobno.
Jedną z najważniejszych różnic jest miedź. Owce są bardzo wrażliwe na miedź, która gromadzi się w ich wątrobie. Mieszanka mineralna przygotowana dla bydła lub kóz może z czasem doprowadzić do zatrucia miedzią u owiec. Kozy tolerują miedź znacznie lepiej niż owce. W gospodarstwach, w których owce i kozy żywi się razem, najbezpieczniej jest ustalać poziom miedzi w mieszankach mineralnych i paszach treściwych według tego, co znoszą owce.
U kóz ryzyko toksemii ciążowej jest co najmniej tak wysokie jak u owiec i wymaga uwagi zwłaszcza u ras wysokowydajnych z ciążą mnogą. Nawyk wybierania składników z dawki może prowadzić u kóz do nierównego pobrania paszy treściwej. Podawanie paszy objętościowej i treściwej w postaci dobrze wymieszanej dawki albo dzielenie paszy treściwej na kilka posiłków dziennie zmniejsza ryzyko zarówno toksemii, jak i kwasicy żwacza.
Po porodzie
Wraz z porodem zapotrzebowanie znów się zmienia. W pierwszych tygodniach laktacji, zwłaszcza u matek karmiących bliźnięta, potrzeby energii i białka są jeszcze wyższe niż pod koniec ciąży. W tym okresie żwacz znów się powiększa i pobranie paszy rośnie, ale ten wzrost trwa kilka tygodni. Stopniowe przejście na dawkę laktacyjną w ciągu kilku dni, zamiast zmiany dawki z dnia na dzień po porodzie, zmniejsza problemy trawienne.
To, czy jagnięta i koźlęta dostaną w pierwszych godzinach po urodzeniu wystarczająco dużo siary, zależy również od żywienia matki w późnej ciąży. Dobrze żywiona matka wytwarza więcej siary i siarę lepszej jakości. Dawka z okresu późnej ciąży decyduje więc o zdrowiu młodych, a nie tylko matki.
Bilansowanie dawki dla każdej grupy
Moduł małych przeżuwaczy w OptiFormula TMR oblicza zapotrzebowanie owiec i kóz z użyciem modeli takich jak INRA 2018 i CVB. Można zbilansować osobną dawkę dla każdej grupy zwierząt, korzystać z analiz pasz objętościowych razem z biblioteką pasz i zaczynać od gotowych przykładowych dawek. Dwie dawki dla grup z jednym płodem i z bliźniętami, z tymi samymi paszami objętościowymi i różną ilością paszy treściwej, można przygotować w kilka minut.
Żywienie całego stada jedną dawką w późnej ciąży jest wygodne, ale za tę wygodę płacą matki, które potrzebują najwięcej. Podział stada na grupy i własna dawka dla każdej grupy zmniejszają zarówno straty, jak i koszt paszy.
