İki süt çiftliğinin sahibi bir toplantıda karşılaşıyor. Biri inek başına günde 260 TL yem harcadığını, diğeri 310 TL harcadığını söylüyor. İlki daha tutumlu olduğunu düşünüyor. Ama ikinci çiftliğin inekleri günde ortalama 34 litre süt veriyor, birincininkiler 27 litre. Hangi çiftliğin yemi daha iyi kullandığını anlamak için inek başı maliyete değil, süt başına maliyete ve yem maliyeti üzerindeki süt gelirine bakmak gerekir.
Yem maliyeti üzerindeki süt geliri
Yem maliyeti üzerindeki süt geliri, bir ineğin günlük süt gelirinden günlük yem maliyetinin düşülmesiyle bulunur. Bu rakam, yemin ineğe ne kazandırdığını doğrudan gösterir ve çiftliğin diğer giderlerini, yani işçiliği, veteriner masraflarını, enerjiyi ve amortismanı karşılamak için kalan parayı ifade eder.
Bir örnekle bakalım. Rakamlar örnek amaçlıdır. Sütün litresi 18 TL. Birinci çiftlikte inek 27 litre süt veriyor, günlük süt geliri 486 TL ve yem maliyeti 260 TL. Yem maliyeti üzerindeki süt geliri 226 TL'dir. İkinci çiftlikte inek 34 litre veriyor, süt geliri 612 TL ve yem maliyeti 310 TL. Yem maliyeti üzerindeki süt geliri 302 TL'dir. Daha pahalı beslenen inek, günde 76 TL daha fazla kazandırıyor.
Litre başına yem maliyeti de aynı resmi gösterir. Birinci çiftlikte bir litre süt yaklaşık 9,6 TL'lik yemle, ikincisinde yaklaşık 9,1 TL'lik yemle üretiliyor. Daha ucuz rasyon, litre başına daha pahalı süt üretiyor.
Ek bir kilogram konsantre ne kazandırır?
Bu hesabın asıl gücü, rasyon kararlarını değerlendirmede ortaya çıkar. Birinci çiftlik, rasyona günde inek başına 1 kg daha konsantre eklemeyi düşünüyor olsun. Konsantrenin kilogramı 15 TL. İneklerin bu değişiklikle günde 1,5 litre daha fazla süt vereceği tahmin ediliyorsa, ek gelir 27 TL, ek maliyet 15 TL'dir. Yem maliyeti üzerindeki süt geliri inek başına günde 12 TL artar.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, ek yem ile ek süt arasındaki ilişkinin her inek için aynı olmamasıdır. Laktasyonun başındaki yüksek verimli bir inek ek enerjiye süt ile karşılık verir. Laktasyonun sonundaki bir inek ise aynı ek enerjiyi büyük ölçüde vücut yağına çevirir. Bu yüzden ineklerin verim grubuna göre ayrı rasyonlarla beslenmesi, yemi en çok karşılık verecek ineklere yönlendirir.
Bütün sürüyü hesaba katmak
Sağmal ineklerin yem maliyeti tek başına çiftliğin yem maliyetini göstermez. Kuru inekler, gebe düveler ve büyüyen buzağılar da yem tüketir, ama süt vermez. Bu hayvanların yem maliyeti de çiftliğin ürettiği süte yüklenmelidir. Sürüdeki kuru inek ve düve oranı yüksek olan bir çiftlikte, sürü bazında litre başına yem maliyeti, sağmal inekler için hesaplanandan belirgin şekilde yüksek olur.
Örneğin yüz sağmal ineği olan bir çiftlikte on beş kuru inek ve kırk düve olsun. Kuru ineklerin günlük yem maliyeti inek başına 150 TL, düvelerin 120 TL ise, bu hayvanlar günde 7.050 TL yem tüketir. Bu maliyet sağmal ineklerin ürettiği 2.700 litreye bölündüğünde, litre başına yaklaşık 2,6 TL ek yem maliyeti çıkar. Düvelerin ilk doğum yaşını düşürmek ve gereğinden fazla düve büyütmemek, bu yüzden doğrudan süt maliyetini etkiler.
Yem verimliliği
Bir başka kullanışlı gösterge, yem verimliliğidir: ineğin tükettiği her kilogram kuru madde için ürettiği enerjiye göre düzeltilmiş süt miktarı. Bu oran, rasyonun ne kadar iyi kullanıldığını süt fiyatından bağımsız olarak gösterir. Yem verimliliği düşükse, ya rasyonun sindirilebilirliği düşüktür ya da ineklerin yediği enerjinin önemli bir kısmı süte değil, vücut yağına ya da sağlık sorunlarına gitmektedir. Bu oranı gruplara göre izlemek, sorunun hangi grupta olduğunu bulmayı kolaylaştırır.
Artık yem ve israf
Hesabın bir başka unsuru, yemlikte kalan artıktır. Rasyon inek başına 23 kg kuru madde için hazırlanmışsa, ama yemlikte yüzde 5 artık kalıyorsa ve bu artık atılıyorsa, ödenen yemin bir kısmı hiç tüketilmemiştir. Biraz artık bırakmak, ineklerin her zaman yem bulabilmesi için gereklidir. Ama artığın miktarını izlemek ve gereğinden fazla olmamasını sağlamak, gerçek yem maliyetini düşürür.
Depolama kayıpları da yem maliyetinin parçasıdır. Silaj yüzündeki ısınma, açıkta bekleyen kuru ot ve yağmura maruz kalan konsantre, satın alınan ya da üretilen yemin önemli bir kısmının hiç ineğe ulaşmaması anlamına gelebilir. Bu kayıplar hesaba katılmadığında, rasyonun kâğıttaki maliyeti gerçeği yansıtmaz.
Düzenli hesaplamak
Yem maliyeti üzerindeki süt geliri ve litre başına yem maliyeti, her ay hesaplanıp izlenmesi gereken rakamlardır. Süt fiyatı, yem fiyatları ve süt verimi değiştikçe bu rakamlar da değişir ve bir rasyon değişikliğinin gerçek etkisini ancak bu takiple görmek mümkündür.
OptiFormula TMR, her rasyonda kuru madde tüketimini, hayvan başına günlük maliyeti ve yem maliyeti üzerindeki süt gelirini gösterir. Sağmal, kuru ve düve grupları için ayrı rasyonlar hazırlanabildiği için, sürünün toplam yem maliyeti de gruplara göre ayrı ayrı görülebilir. Böylece bir rasyon değişikliğinin hem inek başına hem de litre süt başına etkisi aynı ekranda değerlendirilebilir.
Süt çiftliğinde yem maliyetini düşürmenin amacı, ucuz rasyon değil, ucuz süttür. Bu ayrımı yapabilmek, rasyonla ilgili her kararı doğru rakamla vermek demektir.
