Bir sabah çiftlikten telefon gelir: süt verimi iki gündür düşüyor, inekler yemlikte eskisi kadar istekli değil. Rasyon değişmedi, mikserin yükleme listesi aynı, yem hammaddeleri aynı. Birkaç soru sorunca hikâye ortaya çıkar. Hafta sonu yağmur yağmış, silo çukurunda yeni bir yüz açılmış ve bu yüzün kuru maddesi öncekinden belirgin biçimde düşük. Kâğıttaki rasyon aynıdır, ama ineklerin önüne giden rasyon artık başka bir rasyondur.
Toplam karışım rasyonu (TMR), kaba yemlerin ve konsantrenin tek bir karışım hâlinde verildiği bir besleme yöntemidir. Hayvan her lokmada aynı karışımı alır, seçerek yeme imkânı azalır ve rumen daha dengeli çalışır. Bu avantajların hepsi bir şarta bağlıdır: yemliğe ulaşan karışımın, hesaplanan karışımla aynı olması. Bu yazıda o şartı bozan noktaları ve bunlara karşı neler yapılabileceğini anlatıyoruz.
Her şey kuru madde ile başlar
Kaba yemlerin su içeriği çok değişkendir. Mısır silajı yüzde 28 ile 38 arasında kuru madde içerebilir, yonca kuru otu yüzde 85 ile 90 arasındadır, yaş posa ise yüzde 20'nin altında olabilir. Hayvanın ihtiyacı ve rasyonun besin değerleri kuru madde üzerinden hesaplanır, mikser ise yaş ağırlıkla yüklenir. Bu ikisi arasındaki köprü kuru madde oranıdır ve köprü sağlam değilse hesabın geri kalanı da sağlam olmaz.
Bir örnek: günde 30 litre veren bir inek
Aşağıdaki rakamlar örnek amaçlıdır ve basitleştirilmiştir. Gerçek bir sürünün rasyonu, kullanılan ihtiyaç modeline, hayvanın laktasyon dönemine, sütün yağ ve protein oranına ve elinizdeki yemlerin analizine göre değişir.
Yaklaşık 650 kg canlı ağırlığında, laktasyonun ortasında, günde 30 litre yüzde 3,8 yağlı ve yüzde 3,2 proteinli süt veren bir inek düşünelim. Böyle bir hayvanın günlük kuru madde tüketimi 22 kg civarındadır. Net enerji ihtiyacı yaşama payı ve süt için birlikte kabaca 32 Mcal NEL'dir. Bunu 22 kg kuru maddeye böldüğümüzde rasyonun kilogram kuru maddesinde yaklaşık 1,45 Mcal NEL olması gerektiğini görürüz.
Rasyonumuz üç kalemden oluşsun. Yüzde 32 kuru maddeli mısır silajından 25 kg, yüzde 88 kuru maddeli yonca kuru otundan 4 kg ve yüzde 89 kuru maddeli konsantreden 12 kg. Kuru madde olarak bu, silajdan 8,0 kg, yoncadan 3,5 kg ve konsantreden 10,7 kg eder. Toplam 22,2 kg kuru madde ve yaklaşık yüzde 52 kaba yem, yüzde 48 konsantre. Kâğıt üzerinde her şey yerindedir.
Silajın kuru maddesi düşünce
Şimdi yağmurdan sonra açılan yüze dönelim. Yeni yüzün kuru maddesi yüzde 28'e düşmüş olsun. Mikser aynı 25 kg silajla yüklendiğinde inek artık 8,0 kg değil 7,0 kg silaj kuru maddesi alır. Toplam kuru madde 21,2 kg'a iner, kaba yem oranı yüzde 50'nin altına düşer ve enerji ile lif dengesi değişir. Hayvan doymuş gibi görünse de rasyon bir kilogram kuru madde eksiktir.
Doğru düzeltme, silajın yeni kuru maddesine göre yükleme miktarını artırmaktır. Aynı 8,0 kg kuru maddeyi vermek için yüzde 28 kuru maddeli silajdan yaklaşık 28,6 kg yüklemek gerekir. Yüz başlık bir grup için bu, her yüklemede yaklaşık 360 kg daha fazla silaj demektir. Ufak bir rakam değildir ve tahminle bulunmaz.
Biz sahada en çok bu noktada kayıp görüyoruz. Silajın kuru maddesi haftada bir, hatta yeni yüz açıldığında hemen ölçülmezse, en iyi hesaplanmış rasyon bile birkaç gün içinde başka bir rasyona dönüşür. Basit bir mikrodalga ya da kurutma yöntemiyle yapılan ölçüm bile hiç ölçmemekten çok daha iyidir.
Kaba yem analizini güncel tutun
Kuru madde tek değişken değildir. Aynı tarladan gelen mısır silajının nişastası, NDF'si ve sindirilebilirliği hasat zamanına, çeşide ve yıla göre farklıdır. Yem kütüphanesindeki tablo değerleri iyi bir başlangıç noktasıdır, ama sürünün gerçek rasyonu için kaba yem ve silaj analiz sonuçlarını girmek gerekir. OptiFormula TMR bu sonuçları yem kütüphanesindeki değerlerle birlikte kullanmanıza imkân verir.
Doğru ihtiyaç modelini seçin
Süt ineği, besi sığırı, buzağı ve düve, koyun, keçi ve manda farklı ihtiyaçlara sahiptir ve bu ihtiyaçları hesaplayan farklı modeller vardır. OptiFormula TMR, ihtiyaçları NASEM 2021, NASEM 2016, INRA 2018, CVB ve NRC 2007 modelleriyle hesaplar. Modeller enerji ve proteini farklı birimlerle ifade eder. Birinde net enerji ve metabolize olabilir protein, diğerinde başka birimler kullanılır. Bu yüzden iki rasyonu karşılaştırırken aynı modelle hesaplandıklarından emin olmak gerekir. Rasyon raporunda hangi modelin kullanıldığını yazmak bu karışıklığın önüne geçer.
Lif, rumenin emniyet kemeridir
Enerjiyi artırmanın en kolay yolu konsantreyi artırmaktır, ama bunun bir sınırı vardır. Rasyondaki etkili lif, yani çiğnemeyi ve geviş getirmeyi uyaran fiziksel olarak etkili NDF (peNDF) azaldığında rumen pH'sı düşer ve asidoz riski artar. Pek çok kaynak, kaba yemden gelen NDF için kuru maddenin yaklaşık yüzde 19 ile 21'ini bir alt sınır olarak önerir. Kesin değer kullandığınız modele ve sürünüze göre değişir. Önemli olan, bu sınırı rasyonda bir kısıt olarak tanımlamak ve enerjinin lif pahasına artırılmasına izin vermemektir.
Burada mikserin kendisi de işin içine girer. Çok uzun karıştırılan bir TMR'de saman ve kuru ot fazla kısalır. Analizde yeterli görünen lif, partikül boyutu küçüldüğü için etkisini kaybeder. Karıştırma süresi ve yükleme sırası, rasyon kadar önemlidir.
Tüketimi ve maliyeti birlikte okuyun
Bir rasyonun maliyetine bakmanın en anlaşılır yolu hayvan başına günlük maliyettir. Aynı ihtiyacı karşılayan iki rasyondan hangisinin daha ucuz olduğunu doğrudan gösterir. Sağmal hayvanlarda bir adım daha ileri gitmek gerekir: süt geliri eksi yem maliyeti, kısaca IOFC. Örneğimizde süt litresi 18 TL ve rasyonun kuru madde maliyeti kilogramda 12 TL olsaydı, inek başına günlük süt geliri 540 TL, yem maliyeti yaklaşık 266 TL ve IOFC yaklaşık 274 TL olurdu. Bu rakamlar yine örnektir, ama mantığı gösterir. Ucuz bir rasyon süt verimini düşürüyorsa, IOFC'yi de düşürebilir.
Kuru madde tüketimi de bu tabloda yer almalıdır. Kâğıt üzerinde mükemmel görünen bir rasyon, hayvanın yiyebileceğinden fazla kuru madde gerektiriyorsa gerçekte uygulanamaz. OptiFormula TMR'de kuru madde tüketimi, hayvan başına günlük maliyet ve IOFC her rasyonda birlikte görülür.
Kâğıttan yemliğe
Hesaplanan rasyon, mikser yükleme listesiyle uygulamaya geçer. Liste, her yemden kaç kilogram yükleneceğini gösterir. Silajın kuru maddesi değiştiğinde liste de güncellenmelidir. Yukarıdaki örnekte gördüğümüz 360 kg'lık fark, yükleme listesi güncellenmediğinde her gün tekrarlanır.
Son olarak rasyonun çevresel tarafı da giderek daha çok soruluyor. Rasyonun bileşimi metan üretimini, azot ve fosfor atılımını doğrudan etkiler. OptiFormula TMR bu çıktıları da hesaplar. Bu sayede aynı maliyetteki iki rasyondan hangisinin çevreye daha az yük getirdiğini görebilirsiniz.
Telefonla başlayan hikâyeye dönersek, o çiftlikte sorunu çözen şey yeni bir rasyon değildi. Silajın kuru maddesini ölçmek ve yükleme listesini buna göre güncellemek yetti. İyi bir TMR, iyi bir hesapla başlar ama doğru ölçüm ve doğru yüklemeyle devam eder.
