Bir tedarikçi arar ve ayçiçeği küspesinin tonunu 11.000 TL yerine 10.500 TL'ye verebileceğini söyler. Satın alma müdürü formülasyon ekibine sorar: alalım mı? Bu soruya iki şekilde cevap verilebilir. Birincisi, yeni fiyatı programa girip reçeteyi yeniden çözmek. İkincisi, zaten elinizde olan bir rakama bakmak: ayçiçeği küspesinin gölge fiyatına. İkinci yol çok daha hızlıdır ve doğru okunduğunda aynı cevabı verir.
Bu yazıda önceki yazımızdaki etlik piliç büyütme yemi örneğini kullanacağız. Rakamlar yine örnek amaçlıdır. Kısaca hatırlatmak gerekirse, reçete yaklaşık yüzde 57 mısır, yüzde 36 soya küspesi, yüzde 3,4 soya yağı ve az miktarda kireç taşı, fosfat ve L-lizinden oluşuyordu. Ton maliyeti yaklaşık 14.560 TL idi. Buğday ve ayçiçeği küspesi reçeteye girmemişti.
Reçetede olmayan hammaddeler
Bir hammadde reçeteye girmiyorsa, bunun bir sebebi vardır. O fiyatla, getirdiği besinlere göre pahalıdır. Gölge fiyat (bazı programlarda indirgenmiş maliyet olarak da geçer) bu pahalılığın ne kadar olduğunu söyler. Örneğimizde ayçiçeği küspesinin gölge fiyatı tonda yaklaşık 893 TL. Yani hammadde reçeteye girmeye başlamak için fiyatının yaklaşık 893 TL düşmesi, başka bir deyişle tonun 10.100 TL civarına inmesi gerekiyor.
Telefondaki teklif 10.500 TL idi. Bu fiyatla ayçiçeği küspesi reçeteye girmez. Teklifi kabul etseniz bile depoda bekler. Bu durumda satın alma ekibinin yapacağı şey açıktır: hedef fiyatı 10.100 TL'nin altında tutmak. Biraz altına inen bir teklif reçeteye küçük bir oranla girer. Fiyat daha da düşerse oran da artar, ta ki ayçiçeği küspesi koyduğunuz yüzde 8'lik üst sınıra dayanana kadar.
Buğday için de durum benzerdir. Örnekte buğdayın gölge fiyatı tonda yaklaşık 808 TL. Buğday 8.800 TL'den yaklaşık 7.990 TL'ye inerse reçeteye girmeye başlar. Önceki yazıda mısır yüzde 15 pahalandığında buğdayın birden yüzde 20'ye çıktığını görmüştük. Aslında buğdayın kendisi ucuzlamamıştı, rakibi pahalanmıştı. Gölge fiyatlar her zaman göreli bir karşılaştırmadır.
Reçetedeki hammaddeler ve fiyat aralığı
Reçetede kullanılan bir hammaddenin gölge fiyatı sıfırdır, çünkü zaten kullanılıyordur. Onun için bakılacak rakam fiyat aralığıdır. Bu aralık, hammaddenin fiyatı hangi değerler arasında kaldıkça reçetedeki oranının değişmeyeceğini gösterir.
Örneğimizde soya küspesinin oranı yüzde 35,7. Fiyatı 18.000 TL'den yaklaşık 18.800 TL'ye kadar çıkabilir ve oran yerinde kalır. Bu arada ton maliyeti elbette artar, ama reçetenin yapısı aynı kalır. 18.800 TL'nin üzerinde reçete soya küspesini biraz azaltıp yerine başka kaynaklar almaya başlar. Bu kırılma noktası, satın alma açısından önemli bir eşiktir. Soya küspesi için yeni bir kontrat konuşulurken bu eşiğin üzerindeki her fiyat reçetede yapısal bir değişiklik demektir.
Aralığın iki ucu vardır. Fiyat düştüğünde de bir noktadan sonra reçetede soya küspesi artar ve başka hammaddelerin yerini alır. Sahada çoğu zaman yalnızca üst uca bakıldığını görüyoruz. Oysa düşen bir piyasada alt uç da en az o kadar bilgi verir.
Besin kısıtlarının gölge fiyatı
Gölge fiyatın belki de en az kullanılan, ama en değerli tarafı besin kısıtlarıyla ilgilidir. Bir kısıt sınırdaysa, yani reçete o besini tam sınırında veriyorsa, o sınırı biraz değiştirmenin maliyete etkisi hesaplanır.
Örnekte metabolik enerji alt sınırı 3.100 kcal/kg ve sınırda. Gölge fiyatı tonda kcal başına yaklaşık 9 TL. Enerjiyi 3.150 kcal/kg'a çıkarmak isterseniz bunun ton başına maliyeti kabaca 50 × 9 = 450 TL olur. Ham proteinin bir puanı yaklaşık 435 TL, yani yüzde 21 yerine yüzde 21,5 istemek tonda yaklaşık 218 TL ekler. Yararlanılabilir fosforda her 0,01 puan yaklaşık 22 TL'dir.
Bu rakamlar besleme uzmanının elinde güçlü bir araçtır. Kritik besinlerde konan güvenlik paylarının gerçek maliyetini gösterir. Bir enerji güvenlik payının ayda on binlerce tona yayıldığında ne kadar tuttuğunu görmek, hedefleri yeniden düşünmek için iyi bir başlangıçtır. Elbette karar yalnızca maliyete göre verilmez. Hayvan performansı, hammadde değişkenliği ve müşteri beklentisi de işin içindedir. Ama karar rakamla verilir.
Yeni bir partiyi değerlendirmek
Gölge fiyatların bir başka kullanımı, aynı hammaddenin farklı kalitedeki partilerini karşılaştırmaktır. Tedarikçinin elinde yüzde 36 yerine yüzde 32 proteinli bir ayçiçeği küspesi partisi olduğunu düşünelim. Fiyat aynı kalırsa bu parti sizin için daha az değerlidir, ama ne kadar?
Kabaca bir hesap yapılabilir. Bir hammaddenin bu reçete için değeri, içerdiği besinlerin gölge fiyatlarıyla çarpılıp toplanmasıyla bulunur. Protein dört puan düşükse ve ham proteinin bir puanı tonda yaklaşık 435 TL ise, bu parti yalnızca protein açısından tonda yaklaşık 1.740 TL daha az değerlidir. Düşük proteinli ayçiçeği küspesinin lifi genellikle daha yüksek, enerjisi daha düşüktür. Bu da farkı biraz daha büyütür. Kısacası, yüzde 32 proteinli parti ancak belirgin bir indirimle anlamlı hâle gelir.
Bu hesap hızlı bir ön değerlendirme içindir. Kesin karar için yeni partinin analizini girip reçeteyi yeniden çözmek gerekir. Yine de telefondaki görüşmede hangi fiyatın konuşmaya değer olduğunu bilmek, zaman kazandırır.
En sık yapılan okuma hataları
Gölge fiyatlar, diğer her şey sabitken geçerlidir. Ayçiçeği küspesinin 10.100 TL'de gireceği bilgisi, mısır, soya ve diğer fiyatlar o anki değerlerinde kaldığı sürece doğrudur. Önceki yazıdaki mısır artışından sonra aynı hesap yapıldığında ayçiçeği küspesinin gölge fiyatı yaklaşık 393 TL'ye düşer. Yani mısır pahalandığında ayçiçeği küspesi de reçeteye daha yakın hâle gelir. Birden fazla fiyat aynı anda değişiyorsa en güvenilir yol, reçeteyi yeni fiyatlarla yeniden çözmektir.
İkinci hata, gölge fiyatı sınırsız bir değer gibi kullanmaktır. Her gölge fiyat belli bir aralıkta geçerlidir. Enerjinin kcal başına 9 TL olması, 3.100'den 3.150'ye çıkarken doğrudur. 3.300'e çıkarken reçete yağın üst sınırına dayanabilir ve kcal başına maliyet birden artar. Büyük değişikliklerde yine en doğru cevap yeniden çözmektir.
Üçüncü hata birimlerle ilgilidir. Protein kısıtı yüzde olarak, enerji kcal/kg olarak, maliyet TL/ton olarak tanımlıysa gölge fiyatlar da bu birimlerin birleşimidir. Rakamı yorumlamadan önce hangi birimde olduğuna bakmak, birçok yanlış kararın önüne geçer.
Satın almayla aynı dili konuşmak
Bizim sahada en çok gördüğümüz fayda, formülasyon ve satın alma ekiplerinin aynı rakamlar üzerinden konuşmaya başlamasıdır. Satın alma, hangi hammadde için hangi fiyatın anlamlı olduğunu bilerek görüşmeye gider. Formülasyon ekibi de bir besin hedefinin maliyetini somut olarak gösterebilir. Her hafta güncellenen birkaç gölge fiyat ve fiyat aralığı, iki ekip arasındaki pek çok tartışmayı kısa bir kontrol listesine çevirir.
OptiFormula'da gölge fiyat ve parametrik fiyat analizi Pro, Premium ve Ultimate sürümlerinin hepsinde vardır. Parametrik fiyat analizi, kullanılan hammaddelerin fiyat kırılma noktalarını gösterir. Yukarıda anlattığımız eşikleri okumanın en kolay yolu budur.
