Soya küspesi bir hafta içinde üç kez fiyat değiştiriyor. Satın alma her seferinde yeni fiyatı gönderiyor, formülasyon ekibi her seferinde reçeteyi yeniden çözüyor ve üretime yeni bir reçete gidiyor. Ay sonunda üretim müdürü şikâyet ediyor: hatlar sürekli ayar değiştiriyor, pelet kalitesi oynuyor, depo hangi hammaddenin ne kadar kalacağını kestiremiyor. Öte yanda fiyatları bir ay boyunca hiç yansıtmayan bir fabrika, piyasadan habersiz pahalı reçetelerle üretmeye devam ediyor. İki uç da yanlıştır. Doğru sıklığı bulmanın yolu, her fiyat değişikliğinin reçeteyi gerçekten etkileyip etkilemediğini bilmekten geçer.
Her fiyat değişikliği reçeteyi değiştirmez
En düşük maliyetli bir reçete çözüldüğünde, kullanılan her hammadde için bir fiyat aralığı da hesaplanır. Fiyat bu aralıkta kaldıkça hammaddenin reçetedeki oranı değişmez. Değişen yalnızca ton maliyetidir. Bu ayrım çok önemlidir, çünkü üretim açısından asıl yorucu olan şey maliyet değişikliği değil, reçetenin yapısının değişmesidir.
Bir örnekle bakalım. Rakamlar örnek amaçlıdır. Etlik piliç büyütme yemimizde soya küspesi yüzde 35,7 oranında yer alıyor ve tonu 18.000 TL. Bu reçete için soya küspesinin fiyat aralığının üst ucu yaklaşık 18.800 TL. Satın alma soya fiyatının 18.500 TL'ye çıktığını bildiriyor. Reçeteyi yeniden çözsek de aynı oranları buluruz. Ton maliyeti 0,357 × 500, yani yaklaşık 178 TL artar, ama üretime gidecek reçete aynıdır. Bu durumda yapılacak iş, maliyet kayıtlarını güncellemek ve reçeteyi olduğu gibi bırakmaktır.
Fiyat 19.500 TL'ye çıktığında durum değişir. Artık aralığın dışındayız. Reçetede soya küspesi biraz azalır, yerine başka protein kaynakları ve daha fazla sentetik amino asit girer. Reçeteyi değiştirmezsek, yeni fiyatla gereğinden pahalı bir yem üretmeye devam ederiz. Bu noktada yeniden çözmek ve yeni reçeteyi üretime göndermek doğrudur.
Bir eşik belirleyin
Sahada iyi işleyen yöntemlerden biri, reçete değişikliğini fiyattan değil, kazançtan tetiklemektir. Yeni fiyatlarla reçeteyi çözdüğünüzde eski reçeteye göre ton başına ne kadar kazandığınızı görürsünüz. Bu kazanç belirli bir eşiğin altındaysa, örneğin tonda 30 ya da 50 TL ise, reçeteyi değiştirmeyip bir sonraki planlı güncellemeyi beklersiniz. Eşiği aşıyorsa değiştirirsiniz.
Eşiğin değeri fabrikadan fabrikaya değişir. Aylık üretimi yüksek bir fabrikada tonda 20 TL bile önemli bir rakama ulaşır. Küçük bir tesiste ise sık reçete değişikliğinin getirdiği karışıklık bu kazancı kolayca yiyebilir. Önemli olan eşiği bir kez belirleyip herkesin bilmesidir. Böylece satın alma, formülasyon ve üretim aynı kurala göre hareket eder.
Hangi fiyatla çözüyorsunuz?
Fiyat oynaklığında sık yapılan bir hata da yanlış fiyatla çözmektir. Depoda geçen ay 17.000 TL'den alınmış soya küspesi varken bugünün 18.500 TL'lik fiyatıyla mı çözmeli, yoksa stok maliyetiyle mi? Bunun tek doğru cevabı yoktur, ama tutarlı olmak gerekir. Çoğu besleme uzmanı reçeteyi yerine koyma maliyetiyle, yani hammaddeyi bugün yeniden almak için ödeyeceğiniz fiyatla çözer. Çünkü bugün kullandığınız her ton, yarın yeniden almanız gereken bir tondur. Stok maliyeti ise muhasebe ve kârlılık hesabında kullanılır.
Kontratlı alımlar da hesaba katılmalıdır. Belirli bir miktarı sabit fiyatla almayı taahhüt ettiyseniz, o miktarın reçetede kullanılması bir kısıt hâline gelir. Bu durumda en düşük maliyetli reçete, kontrat miktarını tüketmek zorunda olan reçetedir. Birden çok yemi ortak stokla birlikte çözen planlama, bu tür durumlarda tek tek reçete çözmekten çok daha doğru sonuç verir.
Sık değişikliğin gizli maliyetleri
Reçete değişikliğinin kâğıt üzerinde görünmeyen maliyetleri vardır. Yeni bir hammadde girdiğinde pelet kalitesi, yemin rengi ve kokusu değişebilir. Bazı müşteriler bu değişikliği hemen fark eder ve sorar. Yem etiketinin, üretim föylerinin ve dozajlama sisteminin de güncellenmesi gerekir. Bunların hepsi zaman alır ve hata riskini artırır.
Hayvanlar da ani değişikliklerden etkilenebilir. Özellikle ruminantlarda ve su ürünlerinde yem tüketimi, yemin yapısındaki değişikliklere duyarlıdır. Birkaç gün süren bir tüketim düşüşü, reçete değişikliğinden elde edilen maliyet kazancını kolayca geride bırakabilir. Bu yüzden bazı fabrikalar, bazı hammaddeler için oranın bir dönemden ötekine en çok ne kadar değişebileceğini kısıt olarak tanımlar.
Pratik bir ritim
Biz sahada şu ritmin iyi çalıştığını görüyoruz. Haftada bir, planlı bir günde, bütün güncel fiyatlar ve analizlerle reçeteler yeniden çözülür. Bu çözümün sonucu kazanç eşiğini aşıyorsa yeni reçeteler üretime gider. Hafta içinde bir hammaddenin fiyatı fiyat aralığının dışına çıkarsa, yalnızca o hammaddeyi etkileyen reçeteler için ara bir çözüm yapılır. Bunun dışında fiyat değişiklikleri maliyet kayıtlarına işlenir ve reçete değişmez.
Bu ritim için iki bilgiye ihtiyaç vardır: her hammaddenin güncel fiyat aralığı ve yeni bir çözümün eski reçeteye göre kazancı. OptiFormula'daki parametrik fiyat analizi, kullanılan hammaddelerin fiyat kırılma noktalarını gösterir. Reçete sürüm geçmişi ve maliyet arşivi ise hangi tarihte hangi reçeteyle, hangi maliyetle üretildiğini sonradan görmeyi sağlar. Bu kayıt, bir sonraki fiyat dalgalanmasında neyin işe yaradığını anlamak için de değerlidir.
Fiyatlar her zaman oynayacak. Önemli olan, her oynamaya tepki vermek değil, hangi oynamanın gerçekten bir karar gerektirdiğini bilmektir. Fiyat aralıkları ve önceden belirlenmiş bir kazanç eşiği, bu kararı kişisel tahminden çıkarıp herkesin anladığı bir kurala dönüştürür.
