Bir süt çiftliğinde rasyon aylar önce hazırlanmış ve iyi çalışıyor. Yem karma vagonunun operatörü her sabah aynı yükleme listesini uyguluyor: şu kadar mısır silajı, şu kadar yonca kuru otu, şu kadar konsantre. Bir hafta yağmurlu geçiyor, ardından silo çukurunun yeni bir bölümü açılıyor. Birkaç gün içinde tanktaki süt azalıyor, gübre kıvamı değişiyor ve bazı ineklerin geviş getirmesi düşüyor. Yükleme listesi değişmedi. Değişen, silajın içindeki sudur.
Yaş ağırlık ve kuru madde
Rasyon kuru madde üzerinden hesaplanır. İneğin ihtiyacı, kaç kilogram kuru madde tüketmesi gerektiği ve bu kuru maddenin enerji, protein ve lif içeriğiyle tanımlanır. Ama vagon yaş ağırlıkla yüklenir. Bir kilogram mısır silajının ne kadarının kuru madde olduğu ise silajın nemine bağlıdır ve bu nem, aynı silo içinde bile katmandan katmana değişebilir.
Bir örnekle bakalım. Rakamlar örnek amaçlıdır. Rasyon her inek için günde 12 kg kuru madde mısır silajı öngörüyor. Rasyon hazırlanırken silajın kuru maddesi yüzde 35 ölçülmüş. Bu yüzden yükleme listesinde inek başına yaklaşık 34,3 kg yaş silaj var. Yağmurdan ve yeni açılan bölümden sonra silajın kuru maddesi yüzde 30'a düşüyor. Aynı 34,3 kg artık yalnızca yaklaşık 10,3 kg kuru madde sağlar. İnek başına 1,7 kg kuru madde eksik kalır.
Mısır silajının kilogram kuru maddesinde yaklaşık 6,6 MJ net laktasyon enerjisi olduğunu varsayarsak, bu eksik yaklaşık 11 MJ enerji demektir. Bir kilogram süt için yaklaşık 3,2 MJ gerektiği düşünüldüğünde, bu kabaca inek başına günde 3,5 kg süte karşılık gelir. Yüz inekli bir çiftlikte bu, günde 350 kg süt demektir.
Sorun yalnızca enerji değil
Silajdan gelen kuru madde azaldığında, konsantre yemlerin miktarı değişmediği için rasyondaki kaba yem payı düşer. Örneğimizde kaba yemden gelen kuru madde azalırken konsantre aynı kalıyor. Rasyonun kaba yem oranı birkaç puan aşağı iner ve fiziksel olarak etkili lif azalır. Bu, özellikle laktasyonun başındaki ineklerde rumen asidozu riskini artırır. Geviş getirmenin azalması ve gübrenin sulanması bunun ilk işaretleridir.
Tersi de olur. Silaj beklenenden kuru gelirse, inek planlanandan fazla kuru madde alır, kaba yem payı yükselir ve rasyon gereğinden pahalıya mal olur. Kuru silaj ayrıca vagonda daha zor karışır ve ineklerin ayıklamasına daha açık hâle gelir.
Çiftlikte kuru madde ölçmek
Silajın kuru maddesini ölçmek için laboratuvara numune göndermek en doğru yoldur, ama sonuç birkaç gün sürer. Çiftlikte daha hızlı sonuç veren yöntemler vardır. Mikrodalga fırınla ya da bu iş için yapılmış basit kurutucularla bir numunenin sabit ağırlığa gelene kadar kurutulması, yarım saat içinde laboratuvara yakın bir sonuç verir. Önemli olan yöntemi her seferinde aynı şekilde uygulamak ve numuneyi silo yüzünün farklı noktalarından alınmış bir karışımdan seçmektir.
Ölçümün sıklığı silajın durumuna bağlıdır. Kararlı bir dönemde haftada bir ölçüm yeterli olabilir. Yağmurdan sonra, silonun yeni bir bölümüne geçildiğinde ya da yeni bir silo açıldığında ise birkaç gün üst üste ölçmek gerekir. Kuru maddede birkaç puandan büyük bir değişiklik görüldüğünde, yükleme listesi yeni değere göre güncellenmelidir.
Yalnızca kuru madde değil
Yeni bir silo ya da silonun yeni bir bölümü açıldığında değişen tek şey kuru madde değildir. Hasat zamanı, çeşit ve tarlanın durumu farklı olduğu için NDF, nişasta ve ham protein de değişebilir. Bu yüzden yeni bir bölüme geçildiğinde kuru madde ölçümüne ek olarak bir numunenin tam analiz için laboratuvara gönderilmesi iyi bir alışkanlıktır.
Mısır silajında nişastanın sindirilebilirliği de depolama süresiyle birlikte artar. Silo açıldıktan sonraki ilk haftalarda nişasta daha yavaş sindirilir, birkaç ay sonra ise aynı silaj rumende daha hızlı fermente olur. Bu nedenle aylar içinde aynı silajla beslenen bir sürüde, konsantrenin nişasta düzeyini gözden geçirmek gerekebilir. Analiz sonuçlarını rasyona taşımak, bu yavaş değişimi de görünür kılar.
Silaj yüzünü yönetmek
Silajın kalitesi yalnızca hasatta ve sıkıştırmada belirlenmez. Silo açıldıktan sonra yüzün nasıl yönetildiği de en az o kadar önemlidir. Havayla temas eden silaj yeniden ısınır, maya ve küfler gelişir ve hem besin değeri hem de lezzeti düşer. Bu yüzden silo yüzünden günde alınan katmanın, havanın içeri işlemesine fırsat vermeyecek kadar kalın olması gerekir. Silonun genişliği, sürünün günlük tüketimine göre planlanmalıdır.
Yüzün düzgün ve dik tutulması, gevşek silajın birkaç saatten fazla yerde bekletilmemesi ve örtünün yüz kenarında dikkatle sabitlenmesi ısınmayı azaltır. Isınmış ya da küflenmiş bölümlerin rasyona girmemesi ise hem süt verimi hem de hayvan sağlığı açısından önemlidir.
Analizden yükleme listesine
Kuru madde ölçümü ancak yükleme listesine yansıdığında işe yarar. Bunun en güvenilir yolu, rasyonu kuru madde üzerinden tutmak ve yaş ağırlıkları her yeni analize göre yeniden hesaplamaktır. OptiFormula TMR, kaba yem ve silaj analizlerini yem kütüphanesiyle birlikte tutar ve rasyondan karma vagonu yükleme listesini çıkarır. Silajın kuru maddesi güncellendiğinde, inek başına ve vagon başına yaş ağırlıklar buna göre yeniden hesaplanır.
Rasyonun kuru madde tüketimi, inek başı maliyeti ve yem maliyeti üzerindeki süt geliri de aynı hesabın parçasıdır. Silajın kuru maddesi düştüğünde yükleme listesini güncellemenin maliyetini ve güncellemenin kazandırdığını yan yana görmek, çiftlik yönetimiyle konuşmayı da kolaylaştırır.
Silaj çoğu süt çiftliğinin en büyük rasyon kalemidir ve aynı zamanda en değişken olanıdır. Kuru maddesini düzenli ölçmek ve yükleme listesini buna göre ayarlamak, ineklerin kâğıttaki rasyonu gerçekten yemesinin en basit ve en ucuz yoludur.
