Hasat dönemi yağışlı geçti ve tarladan geç kaldırılan mısırlar fabrikaya gelmeye başladı. Kalite sorumlusu her kamyondan numune alıyor, hızlı test kitleriyle aflatoksin bakıyor. Sonuçların çoğu temiz, birkaçı sınıra yakın, bir tanesi ise net olarak yüksek. Kantardaki sıra uzuyor, şoförler bekliyor ve satın alma müdürü kararı hemen istiyor. Bu dakikalarda verilen kararlar, aylar sonra bir süt fabrikasının analiz raporunda ya da bir kümesteki performans kaybında geri dönebilir.
Mikotoksinler neden zor bir konudur?
Mikotoksinler, tarlada ya da depoda gelişen bazı küflerin ürettiği maddelerdir. Aflatoksin, deoksinivalenol, zearalenon, fumonisin ve okratoksin yem sektörünün en sık karşılaştığı gruplardır. Her birinin hayvan türlerine etkisi farklıdır. Örneğin domuzlar deoksinivalenol ve zearalenona çok duyarlıdır, kanatlılar ise bunlara daha dayanıklıdır. Süt ineklerinde aflatoksin ayrı bir önem taşır, çünkü bir kısmı aflatoksin M1 olarak süte geçer. Bu yüzden süt hayvanları yemleri için yasal sınırlar diğer yemlerden çok daha düşüktür.
Asıl zorluk, mikotoksinlerin bir parti içinde eşit dağılmamasıdır. Küflenme birkaç küçük noktada yoğunlaşır. Bir kamyondaki tanelerin çok küçük bir kısmı, partinin toplam mikotoksin yükünün büyük kısmını taşıyabilir. Bu yüzden tek noktadan alınan bir avuç mısır, temiz bir sonuç verse bile partinin temiz olduğunu göstermez.
Numune almak testten daha önemlidir
Mikotoksin analizinde hatanın en büyük kısmı laboratuvardan değil, numune almadan gelir. Bir kamyonun farklı derinliklerinden ve farklı noktalarından sonda ile alınan çok sayıda alt numune birleştirilmeli, bu birleşik numune iyice öğütülmeli ve analiz numunesi bu öğütülmüş karışımdan alınmalıdır. Öğütme adımı atlanırsa, test kitine giren birkaç gram numune yine şansa kalır.
Hızlı test kitleri kantarda karar vermek için değerli araçlardır, ama sınırları vardır. Her kit belirli bir mikotoksin ve belirli bir aralık için kalibre edilmiştir. Bazı hammaddelerde, örneğin DDGS gibi yan ürünlerde, matris etkisi sonuçları saptırabilir. Bu yüzden sınıra yakın sonuçlarda ve düzenli aralıklarla, numunelerin bir kısmının referans bir laboratuvarda doğrulanması gerekir.
Sınırın altındaki bir parti nereye gider?
Bir örnekle bakalım. Rakamlar örnek amaçlıdır ve gerçek sınırlar için yürürlükteki mevzuata bakılmalıdır. Gelen bir mısır partisinde aflatoksin B1 düzeyi 15 µg/kg ölçülüyor. Bu değer, örneğimizde hammadde için geçerli olan 20 µg/kg sınırının altında. Yani parti yasal olarak kabul edilebilir. Ancak bu mısırın hangi yemde kullanılacağı ayrı bir sorudur.
Süt ineği yemi için tam yemde 5 µg/kg sınır olduğunu varsayalım. Bu mısır süt yemine yüzde 40 oranında girerse, yalnızca mısırdan gelen aflatoksin 0,40 × 15, yani 6 µg/kg olur ve sınır aşılır. Aynı mısır, sınırın 20 µg/kg olduğu bir etlik piliç yeminde yüzde 60 oranında kullanılırsa katkısı 9 µg/kg olur ve sınırın rahatça altında kalır. Bu partiyi süt yemlerinden uzak tutup kanatlı yemlerine yönlendirmek hem yasal hem de mantıklı bir karardır.
Burada bir çizgiyi çok net çizmek gerekir. Yasal sınırı aşan bir hammaddeyi temiz hammaddeyle karıştırarak sınırın altına çekmek, AB dâhil pek çok ülkede yasaktır. Yukarıdaki örnekteki yönlendirme, zaten yasal sınırın altında olan bir partinin, daha düşük sınırı olan yemlerden uzak tutulmasıdır. Sınırı aşan bir parti ise reddedilmeli ya da mevzuatın izin verdiği başka bir yola yönlendirilmelidir.
Formülasyonda mikotoksini izlemek
Bu yönlendirmeyi her seferinde elle yapmak hata riskini artırır. Daha güvenli yol, mikotoksini besin matrisinde bir besin maddesi gibi tanımlamak ve her yem için üst sınır koymaktır. Böylece partinin analiz sonucu matrise girdiğinde, OptiFormula bu mısırı süt yemlerinde sınırı aşmayacak bir oranla sınırlar ya da hiç kullanmaz. Aynı zamanda kanatlı yemlerinde, yasal sınırın oldukça altında kalan bir iç hedefle kullanır.
İç hedefler önemlidir. Yasal sınıra kadar kullanmak teknik olarak mümkündür, ama numune alma belirsizliği düşünüldüğünde, ölçülen değerin gerçek değerden düşük çıkma ihtimali her zaman vardır. Pek çok fabrika, yasal sınırın yarısı ya da üçte ikisi civarında bir iç hedefle çalışır. Birden çok mikotoksinin aynı anda bulunduğu durumlarda etkilerin birbirini güçlendirebileceği de unutulmamalıdır.
Bağlayıcılar ve depolama
Mikotoksin bağlayıcıları bazı mikotoksinlere karşı belirli bir koruma sağlar, ama her mikotoksin için aynı derecede etkili değildir ve yasal sınırları aşmak için bir izin değildir. Bağlayıcı kullanımı, yönlendirme ve iç hedeflerle birlikte düşünülmesi gereken ek bir önlemdir.
Depolama da en az kabul kadar önemlidir. Kabul edilen temiz bir mısır, nemli ve sıcak bir siloda birkaç hafta içinde yeniden küflenmeye başlayabilir. Silo içi sıcaklığın izlenmesi, havalandırma ve yüksek nemli partilerin önce kullanılması bu riski azaltır. Hasat sonrası dönemde kabul kontrolleri kadar silo kontrolleri de düzenli yapılmalıdır.
Kayıt tutmak
Her partinin analiz sonucunun, tedarikçisinin, hangi siloya konduğunun ve hangi yemlerde kullanıldığının kayıt altında olması, bir sorun ortaya çıktığında geriye doğru izlemeyi mümkün kılar. Bir süt fabrikasından aflatoksin M1 uyarısı geldiğinde, son haftalarda hangi mısır partisinin hangi süt yemine girdiğini bir saatte bulabilmek ile bir haftada bulabilmek arasında büyük fark vardır.
OptiFormula'da laboratuvar ve hızlı test sonuçları hammadde analizlerine aktarılabilir ve mikotoksinler diğer besin maddeleri gibi yemlere göre sınırlandırılabilir. Reçete sürüm geçmişi de hangi tarihte hangi reçetenin, hangi hammadde analizleriyle çözüldüğünü gösterir. Kantarda verilen kararın formülasyona ve oradan kayıtlara kadar aynı bilgiyle ilerlemesi, mikotoksin riskini yönetmenin en sağlam yoludur.
