Soya küspesi fiyatı bir yıl içinde belirgin şekilde yükseldi ve bir yem fabrikasının yönetimi, reçetelerdeki soya küspesi payını azaltmanın yollarını soruyor. Satın alma ekibi bölgede ayçiçeği küspesi, kolza küspesi ve DDGS bulunabildiğini söylüyor. Formülasyon uzmanı ise bu hammaddelerin her birinin tabloda göründüğü kadar ucuz olmadığını biliyor. Asıl soru, protein başına fiyat değil, her hammaddenin reçetede neyin yerine geçtiği ve neyi beraberinde getirdiğidir.
Ham protein yetmez
Soya küspesini değerli kılan yalnızca yüksek ham protein içeriği değildir. Amino asit profili, özellikle lizin bakımından, hayvanların ihtiyacına oldukça yakındır, sindirilebilirliği yüksektir ve lif içeriği düşüktür. Alternatif kaynakların çoğu bu özelliklerin bir ya da birkaçında geride kalır. Bu yüzden soya küspesinin yerine bir başka küspe koyarken ham proteini eşitlemek yetmez. Sindirilebilir amino asitler, enerji ve lif birlikte dengelenmelidir.
Başlıca alternatifler
Ayçiçeği küspesi pek çok bölgede bol ve ucuzdur. Metiyonin bakımından görece iyidir, ama lizini düşük, lifi yüksektir. Kabuk oranı yüksek partilerde enerji değeri belirgin şekilde düşer. Bu yüzden ayçiçeği küspesi kullanıldığında sentetik lizin ihtiyacı artar ve enerji açığını kapatmak için daha fazla yağ gerekebilir.
Kolza küspesi, özellikle düşük glukozinolatlı çeşitlerden elde edildiğinde, iyi bir protein kaynağıdır. Ancak glukozinolatlar ve lif nedeniyle kullanım oranı türe ve yaşa göre sınırlandırılır. Yumurtacı tavuklarda bazı genetik hatlar kolza küspesine karşı daha duyarlıdır ve yumurtada koku sorunu görülebilir.
DDGS enerji ve protein bakımından değerlidir ama kalitesi üreticiden üreticiye ve partiden partiye çok değişir. Kurutma sırasında aşırı ısınmış partilerde lizinin sindirilebilirliği düşer. Mikotoksin riski de yüksektir, çünkü tahıldaki mikotoksinler etanol üretiminde yoğunlaşır. Bezelye ve bakla gibi baklagiller ise nişasta ve protein birlikte sağlar, ama bazı türlerde tanenler ve diğer besin karşıtı maddeler sınır gerektirir.
Bir örnekle
Rakamlar örnek amaçlıdır. Etlik piliç büyütme yemimizde soya küspesini 5 puan azaltıp yerine ayçiçeği küspesi koymak istiyoruz. Soya küspesinin tonu 18.000 TL, ayçiçeği küspesinin 9.500 TL. Sindirilebilir lizin ve metiyonin açığını kapatmak için reçeteye sentetik lizin ve metiyonin giriyor. Bu değişiklik, hammadde maliyeti açısından ton yemde yaklaşık 160 TL tasarruf sağlıyor.
Ancak ayçiçeği küspesinin yüksek lifi yemin enerjisini düşürüyor. Enerji hedefini korumak için reçete yaklaşık 0,4 puan daha fazla yağ kullanıyor ve bu tonda yaklaşık 70 TL ek maliyet getiriyor. Net kazanç tonda yaklaşık 90 TL'ye iniyor. Bu hâlâ anlamlı bir kazançtır, ama tablodaki fiyat farkından çok daha küçüktür. Üstelik lifin artması pelet kalitesini ve kümes performansını da etkileyebilir. Bu etkiler ancak deneme üretimi ve sürü sonuçlarıyla ortaya çıkar.
Kazancın sınırlarını görmek
Alternatif bir protein kaynağının ne kadar kullanılacağını belirlemenin en iyi yolu, onu reçeteye sınırsız eklemek değil, OptiFormula'nın hangi fiyatta ve hangi orana kadar kullanmayı seçtiğine bakmaktır. Gölge fiyat ve parametrik analiz, bir hammaddenin hangi fiyat aralığında reçetede kaldığını ve fiyatı değiştikçe oranının nasıl değiştiğini gösterir. Bu bilgi, satın alma ekibinin alternatif hammaddeler için gerçekçi bir alım fiyatı belirlemesine yardım eder.
Bir hammaddenin kullanım oranına konan üst sınırlar da bu kararın parçasıdır. Bu sınırlar, hammaddenin bilinen sorunlarını, örneğin lifi, besin karşıtı maddeleri ya da mikotoksin riskini yansıtmalıdır. Sınırlar ne kadar gerçekçiyse, önerilen kazanç da sahada o kadar korunur.
Türler arasında fark
Aynı alternatif kaynak her türde aynı değeri taşımaz. Ruminantlarda ayçiçeği küspesinin lifi büyük ölçüde sindirilir ve küspe süt ve besi rasyonlarında soya küspesinin önemli bir kısmının yerini rahatlıkla alabilir. Kanatlılarda ise aynı lif enerjiyi düşürür ve kullanım oranı daha dar bir aralıkta kalır. Su ürünlerinde bitkisel proteinlerin sınırları daha da belirgindir.
Bu yüzden birden çok tür için yem üreten bir fabrikada alternatif bir hammadde partisi geldiğinde, onu en çok değer kattığı yemlere yönlendirmek önemlidir. Bir fabrikadaki yemleri ortak stokla birlikte çözen bir plan, sınırlı bir ayçiçeği küspesi partisini kendiliğinden ruminant yemlerine, soya küspesini de kanatlı yemlerine kaydırır.
Analiz ve kalite
Alternatif hammaddeler soya küspesinden genellikle daha değişkendir. Bir ayçiçeği küspesi partisi yüzde 36, bir diğeri yüzde 30 protein içerebilir. Bu fark, reçetenin gerçek değerini doğrudan değiştirir. Bu yüzden alternatif kaynaklara geçen bir fabrikanın, bu hammaddeler için analiz sıklığını artırması ve her tedarikçiyi ayrı bir hammadde olarak tanımlaması gerekir.
OptiFormula'da her tedarikçinin ya da partinin analiz değerleri ayrı tutulabilir, NIR ve laboratuvar sonuçları doğrudan aktarılabilir. Doza ve substrata bağlı enzim matrisi de, lifli alternatif hammaddelerle birlikte kullanılan NSP enzimlerinin katkısını hammaddenin payına göre değerlendirmeye izin verir.
Az soya, ama dengeli
Soya küspesini tamamen çıkarmak çoğu zaman ne mümkün ne de ekonomiktir. Ama payını azaltmak, doğru yapıldığında hem maliyeti düşürür hem de tek bir hammaddeye bağımlılığı azaltır. Bunun yolu, alternatif kaynakları ham protein yerine sindirilebilir amino asit, enerji ve lif bakımından birlikte değerlendirmek, kullanım sınırlarını gerçekçi koymak ve sonuçları sürü performansıyla doğrulamaktır.
