Ekim ayı. Yeni hasat mısır piyasaya giriyor ve fiyatlar yılın en düşük düzeyinde. Satın alma müdürü, şubat ve mart için de şimdiden mısır almak istiyor, çünkü geçmiş yıllarda ilkbaharda fiyatların belirgin şekilde yükseldiğini biliyor. Finans müdürü ise depolanan her tonun bağladığı parayı ve depolama maliyetini soruyor. Fabrikanın boş silo kapasitesi de sınırlı. Kimin haklı olduğu, fiyatların gerçekte nasıl seyredeceğine ve bu kısıtların birlikte nasıl işlediğine bağlıdır.
Bir tonu bugün almak ne kazandırır?
Bir örnekle bakalım. Rakamlar örnek amaçlıdır. Mısırın bugünkü fiyatı tonda 9.300 TL. Satın alma ekibinin tahminine göre fiyat ikinci ay 9.500, üçüncü ay 9.900, dördüncü ay ise 10.200 TL olacak. Bir tonu bir ay depolamanın, sigorta, fire ve finansman dâhil maliyeti 90 TL.
İkinci ayda kullanılacak bir tonu bugün almak 9.300 + 90, yani 9.390 TL'ye mal olur. İkinci ayda almak 9.500 TL'dir. Kazanç tonda 110 TL. Dördüncü ayda kullanılacak bir tonu bugün almak ise 9.300 + 3 × 90, yani 9.570 TL'ye mal olur. Dördüncü ayda almak 10.200 TL'dir. Kazanç tonda 630 TL. Tahmin doğru çıkarsa, bugün alınan her ton, ne kadar uzak bir ay için alınırsa o kadar çok kazandırır.
Silo alanı kısıt olduğunda
Fabrikanın aylık mısır tüketimi 2.500 ton ve bu ayın ihtiyacının dışında yalnızca 4.000 tonluk boş silo kapasitesi var. Bütün ihtiyacı bugün almak mümkün değil. Bu noktada soru değişir: sınırlı silo alanı hangi aylara ayrılmalı ve kalan ihtiyaç hangi ay alınmalı?
Bu tür soruları elle çözmek zordur, çünkü her ayın kararı bir sonraki ayın silo alanını etkiler. İkinci ayda tüketilen stok, üçüncü ay için yeni alım yapmaya yer açar. Çok dönemli planlama bütün ayları birlikte çözer ve her ay için ne kadar alınacağını, ne kadar depolanacağını ve ne kadar tüketileceğini aynı anda belirler. Bu planda silo kapasitesinin gölge fiyatı da ortaya çıkar. Bu değer, bir ton daha silo alanının ne kadar kazandıracağını gösterir ve kiralık depolamanın hangi fiyata kadar anlamlı olduğunu doğrudan söyler.
Reçeteler de dönemle birlikte değişir
Çok dönemli planlamanın asıl gücü, satın almayı reçetelerden ayrı düşünmemesidir. Dördüncü ayda mısır pahalanırsa, o ayın reçeteleri buğday ya da arpaya kayabilir. Bu durumda dördüncü ay için mısır stoklamak, beklenen kadar kazandırmaz, çünkü reçete o ay zaten daha az mısır kullanacaktır. Satın alma ve formülasyonu ayrı ayrı planlayan bir fabrika bu etkileşimi göremez.
Kontratlar da aynı planın parçasıdır. Belirli bir tarihte belirli miktarda soya küspesi teslim alacağınızı biliyorsanız, bu teslimat o ayın stoğuna ve silo alanına doğrudan girer. Bir gemi gecikirse ya da bir kontrat iptal olursa, planı güncel bilgiyle yeniden çözmek, diğer ayların planını da otomatik olarak düzeltir.
Yem talebi de bir tahmindir
Çok dönemli planda yalnızca fiyatlar değil, her dönemde ne kadar yem üretileceği de tahmindir. Ruminant yemlerinin talebi çoğu bölgede kışın, meralar zayıfladığında artar. Kanatlı yemlerinde ise yerleşim programları ve bayram dönemleri talebi belirler. Talep tahmini yüksek çıkarsa fabrika gereğinden fazla stok tutar ve depolama maliyeti boşa gider. Düşük çıkarsa, pahalı bir ayda piyasadan acil alım yapmak gerekir.
Bu yüzden satış ekibinin talep tahminleri planın girdisi olmalı ve her güncellemede gerçekleşen satışlarla karşılaştırılmalıdır. Tahminle gerçekleşen arasındaki fark birkaç ay boyunca aynı yönde kalıyorsa, tahmin yöntemi düzeltilmelidir. Satın alma, satış ve formülasyonun aynı plan üzerinde konuşması, bu düzeltmeyi hızlandırır.
Tahminler yanılabilir
Bütün bu hesaplar fiyat tahminlerine dayanır ve fiyat tahminleri sık sık yanılır. Dördüncü ayda mısır fiyatı 10.200 değil, 9.400 TL'de kalırsa, bugün alınıp üç ay depolanan her ton 9.570 TL'ye mal olmuş olur ve tonda 170 TL kayıp yazar. Bu yüzden çok dönemli planlamayı tek bir tahminle değil, birkaç senaryoyla çalıştırmak doğru olur.
Pratikte iyi işleyen yöntem şudur. Bir temel senaryo, bir düşük fiyat senaryosu ve bir yüksek fiyat senaryosu hazırlanır. Her biri için plan çözülür ve önerilen alım miktarları karşılaştırılır. Üç senaryoda da önerilen alım miktarı, güvenle yapılabilecek alımdır. Senaryolar arasında büyük fark olan kısım ise riskli kısımdır ve bu kısım için karar, işletmenin risk iştahına göre verilir. Bazı işletmeler bu kısmı birkaç parçaya bölerek zamana yayar.
Ne sıklıkla güncellemeli?
Çok dönemli plan bir kez yapılıp bırakılmaz. Her ay yeni fiyatlar, yeni tahminler ve gerçekleşen tüketimle yeniden çözülmelidir. İlk ayın kararları uygulanır, sonraki ayların kararları ise bir yol haritası olarak kalır ve her güncellemede gözden geçirilir. Bu kayan plan yaklaşımı, uzun vadeli bakışı korurken kısa vadeli değişikliklere de uyum sağlar.
OptiFormula Ultimate, haftalık ya da aylık dönemler için ileriye dönük planlama yapar. Gelecek dönemlerin fiyat projeksiyonlarını, vadeli kontratları, silo sınırlarını ve dönemsel yem talebini birlikte çözer. Böylece satın alma ekibi yalnızca bugünkü fiyata değil, bütün planlama ufkuna bakarak karar verebilir.
Hasatta mı yoksa ilkbaharda mı almak gerektiğinin tek bir cevabı yoktur. Cevap fiyat farkına, depolama maliyetine, silo alanına ve reçetelerin o aylarda neye ihtiyaç duyacağına bağlıdır. Bunları birlikte gören bir plan, sezgiye dayalı bir karardan çok daha sağlam bir zemin sunar.
