Ay başında fabrikaya uygun fiyatlı bir parti ayçiçeği küspesi geliyor, ama yalnızca 300 ton. Formülasyon uzmanı her zamanki gibi reçeteleri sırayla çözüyor. İlk çözülen etlik piliç bitiş yemi ayçiçeği küspesini sever ve stoğun büyük kısmını kullanır. Sıra yumurtacı yemine geldiğinde geriye çok az küspe kalmıştır. Her reçete kendi içinde en düşük maliyetlidir, ama fabrikanın toplam maliyeti en düşük değildir.
Bu durum, reçeteleri tek tek çözen her fabrikada ortaya çıkar. Sınırlı bir hammadde, değerinin en yüksek olduğu yeme değil, ilk sırada çözülen yeme gider. Sıralamayı değiştirmek sonucu değiştirir, ama hangi sıralamanın en iyisi olduğunu deneme yanılmayla bulmak zordur ve yem sayısı arttıkça imkânsız hâle gelir.
Basit bir örnek
Bir örnekle bakalım. Rakamlar örnek amaçlıdır ve hesabı kolaylaştırmak için kazancın kullanılan küspe miktarıyla doğru orantılı olduğunu varsayıyoruz. Fabrika bu ay 2.000 ton yumurtacı yemi ve 3.000 ton etlik piliç bitiş yemi üretecek. Tek başına çözüldüğünde yumurtacı yemi yüzde 12 ayçiçeği küspesi kullanmak ister. Bu, 240 ton küspe ve ton yemde 160 TL tasarruf demektir. Bitiş yemi ise yüzde 8 kullanmak ister. Bu da 240 ton küspe ve ton yemde 60 TL tasarruf demektir. İki yemin toplam talebi 480 ton, eldeki stok ise 300 ton.
Bitiş yemi önce çözülürse 240 tonu alır ve 3.000 × 60, yani 180.000 TL tasarruf sağlar. Yumurtacı yemine 60 ton kalır. Bu, istediğinin dörtte biridir ve tasarrufu da dörtte birine iner: 2.000 × 160 × 0,25, yani 80.000 TL. Toplam tasarruf 260.000 TL olur.
İki yem birlikte çözüldüğünde, küspenin ton başına hangi yemde daha değerli olduğuna bakılır. Yumurtacı yeminde bir ton küspe yaklaşık 1.330 TL, bitiş yeminde ise yaklaşık 750 TL tasarruf sağlıyor. Bu yüzden yumurtacı yemi istediği 240 tonu alır ve 320.000 TL tasarruf sağlar. Kalan 60 ton bitiş yemine gider ve 45.000 TL tasarruf sağlar. Toplam 365.000 TL olur. Aynı stok, aynı fiyatlar ve aynı yemlerle fark ayda 105.000 TL'dir.
Gölge fiyat satın almaya ne söyler?
Birlikte çözümün bir yan ürünü daha vardır: stok kısıtının gölge fiyatı. Bu değer, eldeki stoğa bir ton daha eklenseydi fabrikanın toplam maliyetinin ne kadar düşeceğini gösterir. Örneğimizde son ton bitiş yemine gittiği için gölge fiyat yaklaşık 750 TL'dir. Bu, satın alma için çok somut bir bilgidir. Tedarikçi bir parti daha ayçiçeği küspesi teklif ederse, mevcut fiyatın 750 TL'ye kadar üzerinde bile alım yapmak fabrikaya kazanç sağlar.
Tek tek çözülen reçetelerde bu bilgi yoktur. Her reçete yalnızca kendi kısıtlarını bilir ve fabrikanın tamamında bir hammaddenin ne kadar değerli olduğunu söyleyemez. Bu yüzden ortak stokla birlikte çözüm, yalnızca daha ucuz reçeteler değil, daha iyi satın alma kararları da sağlar.
Stok dışındaki ortak kısıtlar
Yemleri birbirine bağlayan tek şey hammadde stoğu değildir. Pelet hattının aylık kapasitesi, sıvı yağ tankının boyutu, belirli bir hammaddenin yalnızca bir silodan beslenebilmesi gibi kısıtlar da birden çok yemi etkiler. Örneğin bir hammadde yalnızca tek bir siloda tutulabiliyorsa, aynı anda en fazla belirli sayıda yemde kullanılabilir. Bu tür kısıtlar tek tek reçetelerde ifade edilemez, ama birlikte çözümde doğal olarak yer alır.
Üretim miktarlarının doğruluğu da önemlidir. Birlikte çözüm, her yemden ne kadar üretileceğini bilerek çalışır. Satış tahmini gerçekten çok farklı çıkarsa, stok dağılımı da gerçek ihtiyaçtan sapar. Bu yüzden birlikte çözümü ay ortasında güncel üretim rakamlarıyla tekrar çalıştırmak iyi bir alışkanlıktır.
Sahada dikkat edilecekler
Birlikte çözüm bazen tek başına bakıldığında garip görünen reçeteler üretir. Bitiş yeminde beklenenden az ayçiçeği küspesi görmek, bu yemin reçetesini hazırlayan uzmanı rahatsız edebilir. Burada önemli olan, bu kararın neden verildiğini görebilmektir. Bir hammaddenin hangi yemde ne kadar değer taşıdığını gösteren raporlar, ekibin sonuca güvenmesini kolaylaştırır.
Bir başka nokta da reçetelerin her ay çok farklılaşmamasıdır. Stok dağılımı her ay değişirse, bir yemin yapısı ve dolayısıyla hayvan performansı da değişebilir. Bazı fabrikalar, kritik yemlerde belirli hammaddelerin oranının bir aydan ötekine en fazla ne kadar değişebileceğini sınırlar. Bu, birlikte çözümün kazancından küçük bir kısmını feda etmek demektir, ama üretimde ve sahada istikrar sağlar.
Bir fabrika, tek bir plan
OptiFormula Premium, bir fabrikadaki formülleri ortak stok ve kapasite kısıtlarıyla birlikte çözer. Sınırlı hammaddeler, değerlerinin en yüksek olduğu yemlere dağıtılır ve stok kısıtlarının gölge fiyatları satın alma için hazır bir rehber olur. Birden çok fabrikası olan gruplar için bir adım ötesi de vardır, ama çoğu fabrika için ilk ve en büyük kazanç, kendi içindeki yemleri birlikte çözmekten gelir.
Reçeteleri tek tek çözmek alışkanlıktır ve uzun süre iyi çalışır. Ama sınırlı bir hammadde masaya geldiği anda, bütün yemleri birlikte görmeyen bir plan, farkında olmadan para bırakır.
