Bir çiftlikte doğum yapan ineklerin bir kısmı ilk günlerde yere yatıyor ve kalsiyum enjeksiyonuyla ayağa kalkıyor. Birkaç hafta sonra bazılarında ketozis görülüyor, bir iki tanesinde de şirden deplasmanı. Çiftlik sahibi bunları şanssızlık olarak görüyor. Kayıtlara bakıldığında ise bu sorunların hep aynı dönemde, doğumdan sonraki ilk bir ay içinde toplandığı ve neredeyse hepsinin kuru dönemde aynı rasyonla beslenen ineklerde görüldüğü anlaşılıyor.
Neden bu kadar kritik?
Doğumdan önceki üç hafta ile sonraki üç hafta, ineğin hayatındaki en zor dönemdir. Doğumla birlikte süt üretimi başlar ve kalsiyum, enerji ve protein ihtiyacı birkaç gün içinde katlanarak artar. Oysa ineğin yem tüketimi doğumdan önceki günlerde düşer ve doğumdan sonra ancak haftalar içinde yavaşça artar. İhtiyaç ile tüketim arasındaki bu açık, süt humması, ketozis ve bunlara bağlı sorunların temel nedenidir.
Süt humması ve katyon anyon dengesi
Doğumla birlikte süte geçen kalsiyum, kandaki kalsiyumu hızla düşürür. İneğin kemiklerden kalsiyum serbest bırakma mekanizması bu ani ihtiyaca zamanında yetişemezse, kandaki kalsiyum kritik düzeyin altına iner. Klinik süt humması yere yatan inekle kendini gösterir, ama asıl yaygın olan, belirti vermeyen ve ineğin iştahını, işkembe hareketlerini ve bağışıklığını sessizce zayıflatan subklinik hipokalsemidir.
Doğumdan önceki rasyonun katyon anyon farkı, bu mekanizmanın ne kadar hazır olduğunu doğrudan etkiler. Rasyonda potasyum ve sodyum fazla olduğunda ineğin kanı hafif alkali olur ve kalsiyum serbest bırakan hormonların etkisi azalır. Rasyonu anyonik tuzlarla ya da klor ve kükürt bakımından zengin kaynaklarla hafif asidik hâle getirmek, bu mekanizmayı doğumdan önce harekete geçirir.
Bir örnekle bakalım. Rakamlar örnek amaçlıdır. Kuru madde bazında yüzde 0,10 sodyum, yüzde 1,40 potasyum, yüzde 0,40 klor ve yüzde 0,25 kükürt içeren bir kuru dönem rasyonunun katyon anyon farkı, yaygın kullanılan denklemle yaklaşık +134 mEq/kg kuru madde çıkar. Bu, ineği doğuma alkali bir durumda sokan bir değerdir. Farkın büyük kısmı potasyumdan gelir ve potasyumun en büyük kaynağı genellikle kaba yemdir. Yüksek potasyumlu bir yonca yerine düşük potasyumlu bir saman ya da mısır silajı kullanmak, anyonik tuz ihtiyacını belirgin şekilde azaltır.
Anyonik tuzlar lezzetsizdir ve tüketimi düşürebilir. Bu yüzden önce rasyonun katyon yükünü kaba yem seçimiyle düşürmek, sonra gereken kadar anyonik tuz eklemek doğru sıralamadır. Uygulamanın işe yarayıp yaramadığı, ineklerin idrar pH'sının düzenli ölçülmesiyle izlenir. Hedef aralık kullanılan programa göre değişir ve veterinerle birlikte belirlenmelidir.
Enerji açığı ve ketozis
Doğumdan sonra inek, tükettiği yemle karşılayamadığı enerjiyi vücut yağından karşılar. Bu normaldir, ama yağ çok hızlı ve çok fazla kullanıldığında karaciğer yükü kaldıramaz. Karaciğerde yağ birikir ve keton cisimleri yükselir. Ketozis hem süt verimini hem de döl verimini düşürür ve şirden deplasmanı riskini artırır.
Ketozisin en güçlü risk etkeni, doğumda aşırı kondisyonlu inektir. Kuru dönemde yağlanan bir inek doğumdan önce ve sonra daha az yer ve vücut yağını daha hızlı kullanır. Bu yüzden ineğin kondisyonu kuru döneme girmeden, laktasyonun sonunda ayarlanmalıdır. Kuru dönemde amaç kilo aldırmak ya da kaybettirmek değil, kondisyonu korumaktır.
Doğumdan sonraki ilk haftalar
Doğumdan sonra rasyonun amacı, yem tüketimini olabildiğince hızlı artırmaktır. Bunun için rasyonun lezzetli, taze ve her zaman yemlikte bulunması gerekir. Doğum yapan inekleri sürünün baskın bireylerinden ayrı, yeterli yemlik alanı olan bir grupta tutmak tüketimi artırır. Kuru dönemden laktasyon rasyonuna geçişte işkembenin yüksek nişastaya ani olarak maruz kalması asidoz riskini artırdığı için, doğumdan önceki haftalarda laktasyon rasyonunun hammaddelerinden az miktarda vermek işkembeyi hazırlar.
Doğumdan sonraki ilk günlerde ineğin yediğini, süt verimini ve sağlığını yakından izlemek, sorunları erken yakalamanın en etkili yoludur. Tüketimi beklenenden yavaş artan bir inek, çoğu zaman bir sorunun ilk işaretini verir.
Kondisyon puanını izlemek
Vücut kondisyon puanı, geçiş dönemi yönetiminin en ucuz ve en kullanışlı aracıdır. İneklerin kuruya çıkarken, doğumda ve doğumdan sonraki ilk haftalarda puanlanması, hangi ineklerin risk taşıdığını gösterir. Doğumdan sonraki ilk ayda kondisyonunu bir puandan fazla kaybeden inekler, enerji açığının fazla büyüdüğünü ve ketozis riskinin yüksek olduğunu gösterir. Bu inekleri erken fark etmek, hem tedavi hem de rasyon düzeltmesi için zaman kazandırır.
Gruplara göre rasyon
Geçiş dönemi yönetiminin temeli, kuru ineklerin tek bir grup olarak değil, en az iki grup olarak beslenmesidir: kuru dönemin başındaki inekler ve doğuma üç hafta kalmış inekler. Doğum sonrası inekler için de ayrı bir grup ve rasyon, yüksek verimli sürüler için büyük fark yaratır.
OptiFormula TMR, NASEM 2021 gibi modellerle kuru ve laktasyondaki inekler için gereksinim hesaplar ve her hayvan grubu için ayrı rasyon hazırlamaya izin verir. Kaba yem analizleri yem kütüphanesiyle birlikte tutulduğu için, kuru dönem rasyonunda hangi kaba yemin potasyum yükünü artırdığı da rasyon hazırlanırken görülür. Onaylanan rasyondan karma vagonu yükleme listesi hazırlanır ve gruplara göre farklı rasyonlar karıştırma hatası olmadan uygulanır.
Geçiş dönemi kısa sürer, ama etkisi bütün laktasyon boyunca hissedilir. Doğumdan önceki üç haftaya gösterilen özen, sonraki on ayın süt verimine, döl verimine ve veteriner masraflarına doğrudan yansır.
