Bir levrek ve çipura işletmesi, yem tedarikçisinden daha ucuz bir yem teklifi alıyor. Yeni yemde balık unu payı azaltılmış, yerine soya küspesi, buğday gluteni ve kanatlı unu konmuş. Ham protein ve yağ değerleri etikette eskisiyle neredeyse aynı. Kilogram fiyatı ise yüzde 7 daha düşük. Kararı vermeden önce işletmenin teknik müdürü tek bir soru soruyor: bu yemle bir kilogram balık kaça mal olacak?
Asıl ölçü: yem dönüşüm oranı
Su ürünleri yetiştiriciliğinde yem, üretim maliyetinin en büyük kalemidir ve çoğu zaman toplamın yarısından fazlasını oluşturur. Ama yemin kilogram fiyatı tek başına bir şey söylemez. Önemli olan, bir kilogram balık üretmek için kaç kilogram yem gerektiğidir. Bu orana yem dönüşüm oranı denir ve yemin kalitesine, sindirilebilirliğine, besleme yönetimine ve su sıcaklığına bağlıdır.
Bir örnekle bakalım. Rakamlar örnek amaçlıdır. Mevcut yemin kilogramı 40 TL ve yem dönüşüm oranı 1,5. Bir kilogram balığın yem maliyeti 40 × 1,5, yani 60 TL'dir. Yeni yemin kilogramı 37 TL, ama sindirilebilirliği daha düşük olduğu için yem dönüşüm oranı 1,7'ye çıkıyor. Bir kilogram balığın yem maliyeti 37 × 1,7, yani yaklaşık 62,9 TL olur. Kilogramı daha ucuz olan yem, kilogram balık başına yaklaşık 2,9 TL daha pahalıdır.
Yılda 500 ton balık üreten bir işletme için bu fark yaklaşık 1,45 milyon TL'dir. Üstelik daha yüksek yem dönüşüm oranı, suya daha fazla sindirilmemiş besin maddesi ve dışkı bırakılması demektir. Bu da su kalitesini ve kafeslerin çevresindeki ortamı olumsuz etkiler.
Ham protein değil, sindirilebilir amino asit
Etiketteki ham protein değeri, yemin balık için gerçek değerini göstermez. Balık unundaki proteinin sindirilebilirliği çok yüksektir ve amino asit profili balığın ihtiyacına çok yakındır. Bitkisel proteinlerde ise sindirilebilirlik daha düşüktür ve özellikle lizin ile metiyonin genellikle eksik kalır. Ham proteini aynı tutup balık ununu bitkisel kaynaklarla değiştiren bir reçete, sindirilebilir lizin ve metiyonin bakımından eskisinden çok daha zayıf olabilir.
Bu yüzden su ürünleri yemlerinde reçeteyi sindirilebilir amino asitlere göre çözmek gerekir. Bitkisel kaynakların payı arttıkça eksik kalan amino asitler sentetik amino asitlerle tamamlanabilir. Ancak sentetik amino asitlerin sudaki çözünmesi ve balığın bunları ne kadar iyi kullandığı türden türe değişir. Hammadde değerlerinin balık için ölçülmüş sindirilebilirlik katsayılarıyla tanımlanması, kanatlı ya da domuz değerlerinin kullanılmasından çok daha doğru sonuç verir.
Bitkisel hammaddelerin sınırları
Bazı bitkisel hammaddeler balıkta beklenmedik sorunlara yol açabilir. Soya küspesindeki bazı maddeler, alabalık gibi türlerde yüksek oranlarda kullanıldığında bağırsak iltihabına neden olabilir. Bitkisel hammaddelerdeki fitat, fosfor ve bazı minerallerin yararlanımını düşürür. Lifli hammaddeler ise sindirimi zorlaştırır. Bu yüzden her bitkisel hammadde için tür bazında bir üst sınır tanımlamak, bir hammaddenin fiyatı uygun diye aşırı kullanılmasını önler.
Fosfor ayrı bir önem taşır. Balığın kullanamadığı fosfor suya geçer ve ötrofikasyona katkıda bulunur. Pek çok bölgede su ürünleri işletmelerinin çevreye bıraktığı fosfor miktarı izlenir. Yararlanılabilir fosforu doğru hesaplamak ve gereğinden fazlasını vermemek, hem maliyet hem de çevre açısından önemlidir.
Yağ ve fileto kalitesi
Balık yağı, yemdeki en pahalı ve en değişken fiyatlı hammaddelerden biridir. Bitkisel yağlarla kısmen değiştirmek maliyeti düşürür, ama fileto yağ asidi profilini de değiştirir. Özellikle EPA ve DHA gibi omega-3 yağ asitleri balık yağından gelir. Bu yağ asitlerinin filetoda belirli bir düzeyin altına düşmesi, bazı pazarlarda ürünün değerini azaltabilir.
Bazı işletmeler, büyütme döneminde bitkisel yağ payı yüksek bir yem kullanıp hasattan önceki son haftalarda balık yağı oranı yüksek bir bitiş yemine geçer. Bu yaklaşım, fileto kalitesini korurken toplam yağ maliyetini düşürmeye yardım eder. Ne kadar süreyle bitiş yemi verilmesi gerektiği türe, su sıcaklığına ve hedeflenen yağ asidi düzeyine bağlıdır.
Yemin sudaki davranışı
Kara hayvanı yemlerinden farklı olarak balık yemi suyla buluşur. Yemin suda ne kadar süre bütünlüğünü koruduğu, batma ya da yüzme hızı ve toz oranı, besin maddelerinin balığa ulaşıp ulaşmadığını doğrudan etkiler. Suda hızla dağılan bir yem, kâğıt üzerinde mükemmel olsa bile besin maddelerinin bir kısmını balığa ulaşmadan suya bırakır.
Ekstrüzyonla üretilen yemlerde nişasta kaynakları yalnızca enerji değil, aynı zamanda yemin yapısını bir arada tutan bağlayıcıdır. Nişasta payını en düşük maliyet için çok azaltmak, ekstrüzyon kalitesini bozabilir. Bu yüzden reçetede yemin fiziksel kalitesi için gereken en düşük nişasta düzeyi de bir kısıt olarak yer almalıdır.
Reçeteyi kilogram balık için çözmek
OptiFormula'da her tür için sindirilebilir amino asit, yararlanılabilir fosfor ve yağ asidi hedefleri tanımlanabilir. Bitkisel hammaddeler için üst sınırlar, nişasta için alt sınır gibi kısıtlar ve besin oranı denklemleri aynı reçetede bir arada kullanılabilir. Gölge fiyatlar ise bir hammaddenin, örneğin balık ununun, fiyatı ne kadar değişirse reçetede yerini koruyacağını gösterir.
Balık yeminde doğru soru hiçbir zaman yalnızca yemin kilogram fiyatı değildir. Doğru soru, bir kilogram balığın toplam maliyeti ve o balığın kalitesidir. Bu soruya cevap veren bir reçete, yem dönüşüm oranını, sindirilebilirliği ve yemin sudaki davranışını birlikte hesaba katar.
