Bir süt çiftliğinde rasyon kâğıt üzerinde kurallara uygun: kuru maddenin yüzde 45'i kaba yemden geliyor, NDF yeterli, nişasta önerilen aralıkta. Yine de sürüde topallık artıyor, gübre sulu ve içinde sindirilmemiş taneler görülüyor, yem tüketimi günden güne dalgalanıyor. Veteriner subklinik işkembe asidozundan şüpheleniyor. Çiftlik sahibi şaşırıyor, çünkü kaba yem oranı hiç düşürülmemiş.
Oran tek başına yetmez
Kaba yemin konsantreye oranı, rasyonun işkembe için ne kadar güvenli olduğunu gösteren eski ve kullanışlı bir göstergedir. Ama tek başına yeterli değildir. Aynı oranda kaba yem içeren iki rasyon, kaba yemin parçacık büyüklüğüne, nişastanın kaynağına ve işlenme şekline, ineklerin rasyonu nasıl yediğine göre işkembeyi çok farklı etkileyebilir.
İşkembenin sağlığı için önemli olan, ineğin ne kadar geviş getirdiği ve işkembede ne kadar hızlı asit üretildiğidir. Geviş getirme tükürük üretir ve tükürük işkembenin doğal tamponudur. Kaba yem çok ince doğranmışsa ya da karma vagonda çok uzun süre karıştırılıp ufalanmışsa, inek daha az geviş getirir. Aynı anda hızlı fermente olan bir nişasta kaynağı da varsa, işkembe pH'sı gün içinde uzun süre kritik düzeyin altında kalır.
Parçacık büyüklüğünü ölçmek
Rasyonun fiziksel yapısını çiftlikte ölçmenin basit bir yolu, üst üste konmuş birkaç elekten oluşan bir parçacık ayırıcı kullanmaktır. Yemlikten alınan TMR numunesi eleklerde sallanır ve her elekte kalan pay tartılır. Üst elekte kalan uzun parçaların payı, rasyonun geviş getirmeyi ne kadar uyaracağının kaba ama kullanışlı bir göstergesidir.
Bu ölçümü yalnızca vagondan çıkan taze yemde değil, gün sonunda yemlikte kalan artıkta da yapmak gerekir. Artıkta uzun parçaların payı taze yemdekinden belirgin şekilde yüksekse, inekler rasyonu ayıklıyor demektir. Ayıklama, kâğıttaki rasyon ile ineğin gerçekte yediği rasyon arasındaki farkın en yaygın nedenidir.
Bir örnekle
Rakamlar örnek amaçlıdır. Bir ineğin rasyonu günde 23 kg kuru madde sağlıyor ve bunun yüzde 45'i kaba yemden geliyor. Baskın inekler sabah taze yemden konsantreyi seçerek ilk saatlerde rasyonun ortalamasından daha yoğun bir yem yiyor. Bu ineklerin ilk öğünde tükettiği yemin kaba yem payının yüzde 35'e düştüğünü varsayalım. Kâğıttaki rasyon güvenli olsa bile, bu inekler her sabah birkaç saat boyunca asidoz riski taşıyan bir rasyonla beslenmiş olur.
Subklinik asidozun maliyetini tam olarak ölçmek zordur, çünkü belirtileri dağınıktır: biraz düşük süt verimi, biraz düşük süt yağı, artan topallık, daha erken sürüden çıkarılan inekler. Ama bu kalemlerin her biri yıllık hesapta ciddi bir yer tutar. Yüz inekli bir çiftlikte inek başına günde yalnızca 1 kg süt kaybının bile yılda 36.000 litreden fazla süt demek olduğunu düşünmek, sorunun büyüklüğü hakkında fikir verir.
Ayıklamayı azaltmak
Ayıklamayı azaltmanın en etkili yolu, rasyonun ayıklanmasını zorlaştırmaktır. Kaba yemi uygun boyda doğramak, çok kuru TMR'ları su ya da yaş bir yemle hafifçe nemlendirmek ve karma vagonda karıştırma süresini ne kısa ne uzun tutmak, rasyonun daha homojen tüketilmesini sağlar. Yemi günde iki kez vermek ve yemliği gün içinde birkaç kez itmek de ineklerin her öğünde benzer bir rasyon bulmasına yardım eder.
Yemlik alanı da önemlidir. Kalabalık bir ahırda çekingen inekler yemliğe ancak baskın inekler doyduktan sonra ulaşır ve geriye kalan, büyük ölçüde ayıklanmış yemi yer. Yeterli yemlik alanı, hem tüketimi hem de rasyonun dengeli dağılmasını iyileştirir.
Nişastanın hızı
Asidoz riskini belirleyen yalnızca nişastanın miktarı değil, işkembede ne kadar hızlı fermente olduğudur. İnce öğütülmüş ya da buharla ezilmiş mısır, kaba kırılmış mısıra göre çok daha hızlı fermente olur. Buğday ve arpa da mısırdan daha hızlıdır. Bu yüzden rasyona daha fazla buğday eklendiğinde ya da mısırın öğütme inceliği değiştiğinde, toplam nişasta aynı kalsa bile işkembe üzerindeki yük değişir. Rasyonu değiştirirken nişasta kaynağını ve işlenme şeklini de birlikte düşünmek gerekir.
Geviş getirmeyi izlemek
İşkembe sağlığının en doğrudan göstergelerinden biri geviş getirme süresidir. Sağlıklı bir süt ineği günün önemli bir kısmını geviş getirerek geçirir. Geviş getirme süresinde birkaç gün süren bir düşüş, çoğu zaman rasyonda ya da yemleme düzeninde bir sorunun ilk işaretidir. Boyun tasmalarıyla geviş getirmeyi sürekli izleyen sistemler, bu değişikliği gözle fark edilmeden önce yakalamayı sağlar.
Gözlem de hâlâ değerlidir. Dinlenen ineklerin önemli bir kısmının geviş getiriyor olması iyi bir işarettir. Gübrenin kıvamı ve içinde sindirilmemiş tane ya da uzun lif bulunup bulunmadığı da işkembede neler olduğu hakkında bilgi verir.
Rasyonu işkembeye göre kurmak
OptiFormula TMR, NASEM 2021 gibi modellerle süt inekleri için gereksinim hesaplar ve kaba yem ile silaj analizlerini yem kütüphanesiyle birlikte kullanır. Kaba yem payı, NDF ve nişasta gibi değerler her rasyonda görünür. Onaylanan rasyondan hazırlanan karma vagonu yükleme listesi, her gün aynı rasyonun aynı oranlarla karıştırılmasını kolaylaştırır.
Asidoz çoğu zaman bir kerede gelmez, sürüye yavaş yavaş yerleşir. Kaba yem oranının yanında parçacık büyüklüğünü, ayıklamayı ve geviş getirmeyi düzenli izlemek, bu sessiz maliyeti ortaya çıkarmanın ve önlemenin en güvenilir yoludur.
