Bir entegre işletmenin besleme uzmanı yıllardır üç yemle çalışıyor: başlangıç, büyütme ve bitiş. Başlangıç yemi ilk on gün, büyütme on birinci günden yirmi dördüncü güne kadar, bitiş ise kesime kadar veriliyor. Yönetim yem maliyetini düşürmek istiyor ve bir öneri masada: bitiş dönemini ikiye bölmek. Soru basit görünüyor ama cevabı fabrikadaki silo sayısından çiftlikteki yem siparişine kadar pek çok şeye bağlı.
Faz programının mantığı
Piliç büyüdükçe günlük yem tüketimi artar, ama kilogram yem başına ihtiyaç duyduğu amino asit miktarı azalır. İlk haftalarda hızlı kas gelişimi için yoğun bir yem gerekir. Sonraki haftalarda büyümenin önemli bir kısmı yağ ve bakım ihtiyacına gider. Tek bir yemle bütün dönemi beslemek, ya başlangıçta eksik ya da sonda fazla besin maddesi vermek demektir. Fazlası pahalıdır, eksiği ise performans kaybıdır.
Faz sayısı arttıkça her yem, o dönemin ihtiyacına daha yakın hazırlanır. Teoride en iyi program her gün farklı bir yemdir. Pratikte bunu yapan yoktur, çünkü her yeni yem fabrikada ayrı bir reçete, ayrı bir üretim partisi, ayrı bir silo ve çiftlikte ayrı bir teslimat demektir. Doğru faz sayısı, besin maddesi kazancı ile operasyon maliyeti arasındaki dengededir.
Dördüncü fazın hesabı
Bir örnekle bakalım. Rakamlar örnek amaçlıdır. Kırk ikinci günde kesilen bir piliç bütün dönem boyunca yaklaşık 4,2 kg yem tüketsin. Bunun yaklaşık 2,6 kg'ı yirmi beşinci günden sonraki bitiş döneminde tüketilir. Bitiş dönemini yirmi beş ile otuz dört ve otuz beş ile kırk iki arası olarak ikiye bölelim. Her iki parçada da tavuk başına yaklaşık 1,3 kg yem tüketildiğini varsayalım.
İkinci bitiş yemi, sindirilebilir lizin ve diğer amino asitler bakımından birincisinden daha düşük bir düzeye göre çözülür. Bizim örneğimizde sindirilebilir lizin yaklaşık 0,08 puan düşer ve reçete tonda yaklaşık 250 TL ucuzlar. Tavuk başına kazanç 1,3 kg × 0,25 TL, yani yaklaşık 0,33 TL olur. Kırk bin tavukluk bir kümeste bu, her sürüde yaklaşık 13.000 TL demektir. Yılda altı sürü yetiştiren ve on kümesi olan bir işletme için rakam ciddi bir tutara ulaşır.
Ancak hesabın öbür tarafı da vardır. Fabrikada bir silo daha ayrılması, üretim planında bir yem daha yer alması ve çiftlikte yem geçişinin bir kez daha yapılması gerekir. Çiftliğin yem silosu dördüncü bir yemi alacak kadar büyük değilse, geçiş sırasında iki yemin karışması ya da yanlış yemin yanlış güne kalması mümkündür. Bu riskleri ve maliyetleri yukarıdaki kazançla dürüstçe karşılaştırmak gerekir.
Çiftlik tarafında küçük ama önemli bir ayrıntı daha vardır: yem silosunun boşaltılması. Yeni yem gelmeden önce eski yemin silonun dibinde ne kadar kaldığını bilmek gerekir. Aksi hâlde iki bitiş yemi günlerce karışık verilir ve kâğıttaki faz programı kümeste hiç uygulanmamış olur. Teslimatları silo kapasitesine ve günlük tüketime göre planlamak, dördüncü fazın kazancını korumanın ön koşuludur.
Gün yerine yem miktarı
Faz programı genellikle günlerle tanımlanır, ama piliçler takvime göre değil, yediklerine göre büyür. Sıcak bir yaz sürüsü ile serin bir sonbahar sürüsü aynı günde aynı ağırlıkta olmaz. Bu yüzden pek çok uzman faz geçişlerini tavuk başına tüketilen yem miktarına bağlamayı tercih eder. Örneğin başlangıç yemi tavuk başına 250 ile 300 gram arasında, büyütme yemi ise ardından gelen 1,2 ile 1,5 kg arasında verilir.
Bu yaklaşımın iki faydası vardır. Birincisi, her sürü ihtiyacına uygun miktarda yoğun yem alır. Yavaş büyüyen bir sürü başlangıç yemini birkaç gün daha uzun tüketir. İkincisi, yem siparişi daha kolay planlanır. Kümesteki tavuk sayısını ve fazın yem bütçesini bilen bir planlamacı, her yemden ne kadar sipariş edileceğini doğrudan hesaplayabilir.
Yemin yapısı ve sıcaklık
Faz programı yalnızca besin maddesi düzeyleriyle ilgili değildir. Başlangıç yemi çoğu zaman kırık pelet ya da ince granül olarak verilir. Sonraki yemlerde pelet kalitesi yem tüketimini doğrudan etkiler. Kırık ve tozlu peletle beslenen bir sürü, iyi peletle beslenen bir sürüden daha az yer. Bu yüzden reçete değiştirirken pelet kalitesini etkileyen hammaddelere, örneğin buğday payına ve yağ düzeyine de dikkat etmek gerekir.
Yaz aylarında yem tüketimi düşer. Bazı işletmeler sıcak dönemlerde bitiş yemlerinin enerji ve amino asit yoğunluğunu biraz artırarak tüketim düşüşünü telafi etmeye çalışır. Bu, faz programının mevsime göre farklı reçetelerle yürütülmesi anlamına gelir. Burada önemli olan, her değişikliğin kayıt altına alınması ve sürü performansıyla birlikte değerlendirilmesidir.
Fabrikada birlikte düşünmek
Bir faz daha eklemek, fabrikadaki diğer yemleri de etkiler. İki bitiş yemi aynı hammaddeleri paylaşır ve aynı silolardan beslenir. Bu yüzden faz programını değiştirirken yemleri tek tek değil, fabrikadaki bütün yemlerle birlikte, ortak stok ve kapasite sınırlarıyla çözmek daha doğru sonuç verir. OptiFormula Premium bir fabrikadaki formülleri birlikte çözer. Böylece yeni fazın, örneğin kısıtlı bir buğday stoğunu diğer yemlerden ne kadar çekeceği baştan görülür.
Faz sayısı için herkese uyan bir cevap yoktur. Dördüncü faz bazı işletmelerde kayda değer bir kazanç sağlar, bazılarında ise operasyonu gereksiz yere karmaşıklaştırır. Doğru cevabı bulmanın yolu, kazancı kendi fiyatlarınız ve kendi sürü verilerinizle hesaplamak, sonra fabrika ve çiftlik ekibiyle birlikte o kazancın uygulamada korunup korunamayacağını konuşmaktır.
