Altmış beşinci haftasındaki bir yumurtacı sürüde kırık ve çatlak yumurta oranı birkaç hafta içinde belirgin şekilde artıyor. Paketleme tesisi şikâyet ediyor, çiftlik sahibi yemi suçluyor. İlk akla gelen çözüm yemdeki kalsiyumu artırmaktır ve çoğu zaman da bu yapılır. Bazen işe yarar, bazen hiçbir şey değişmez. Kabuk kalitesi tek bir besin maddesinin değil, tavuğun ne kadar yediğinin, kalsiyumun hangi formda geldiğinin ve fosforla dengesinin birlikte sonucudur.
Yüzde değil, gram
Yumurtacı tavuğun ihtiyacı günlük gram olarak ifade edilir. Yemdeki kalsiyum yüzdesi ise bu ihtiyacı karşılamanın bir aracıdır ve tavuğun ne kadar yediğine bağlıdır. Aynı yem, tüketim değiştiğinde farklı miktarda kalsiyum sağlar.
Bir örnekle bakalım. Rakamlar örnek amaçlıdır. Sürünün geç yumurtlama döneminde tavuk başına günde 4,5 gram kalsiyum alması hedefleniyor. İlkbaharda tavuklar günde 115 gram yem tüketiyor. Bu durumda yemde yaklaşık yüzde 3,9 kalsiyum yeterlidir. Yaz geldiğinde tüketim 105 grama düşüyor. Aynı yemle tavuk artık günde yaklaşık 4,1 gram kalsiyum alır, yani hedefin 0,4 gram altında kalır. Hedefi korumak için yemdeki kalsiyumun yaklaşık yüzde 4,3'e çıkması gerekir.
Yüzde 38 kalsiyum içeren kireç taşıyla bu fark, yemde yaklaşık bir puanlık ek kireç taşı demektir. Kireç taşı ucuz bir hammadde olduğu için maliyet etkisi küçüktür, ama reçetedeki diğer besin maddeleri de bir miktar seyrelir. Bu yüzden yaz reçetesinde enerji ve amino asitlerin de günlük alıma göre yeniden ayarlanması gerekir.
Burada kilit nokta, tüketimin düzenli ölçülmesidir. Kümeste günlük yem tüketimini bilmeyen bir besleme uzmanı, ne kadar kalsiyum verdiğini de gerçekten bilemez. Pek çok işletme sürüleri için tüketime göre birkaç farklı reçete hazırlar ve tüketim değiştikçe aralarında geçiş yapar.
Kireç taşının tane büyüklüğü
Kabuk oluşumunun büyük kısmı gece, tavuk yem yemediği saatlerde gerçekleşir. Bu saatlerde kullanılan kalsiyum ya kemiklerden ya da taşlıkta yavaş çözünen iri kireç taşından gelir. İnce toz kireç taşı hızla çözünür ve gece ihtiyacına pek yetişemez. İri taneler ise taşlıkta saatlerce kalır ve kalsiyumu gece boyunca yavaş yavaş bırakır.
Bu yüzden yumurtacı yemlerinde kalsiyumun bir kısmının, genellikle birkaç milimetre büyüklüğünde iri kireç taşı ya da istiridye kabuğu olarak verilmesi önerilir. Sürü yaşlandıkça iri kısmın payı artırılır. Formülasyonda bunu sağlamanın pratik yolu, ince ve iri kireç taşını iki ayrı hammadde olarak tanımlamak ve toplam kireç taşı içindeki iri payına bir alt sınır koymaktır. Bu bir oran kısıtıdır ve reçete kalsiyumu en ucuz yoldan sağlarken bu oranı korur.
Fosforu neden azaltırız?
Kabuk kalitesi sorunu yaşayan bir sürüde fosforu artırmak mantıklı görünebilir, ama çoğu zaman tersi gerekir. Kandaki fosfor düzeyi yüksek olduğunda, kemiklerden kalsiyum serbest bırakılması ve kabuk için kullanılması zorlaşır. Bu nedenle yumurtacı programlarında yararlanılabilir fosfor sürü yaşlandıkça kademeli olarak azaltılır.
Fitaz kullanan reçetelerde dikkat edilmesi gereken bir nokta vardır. Fitazın sağladığı fosfor ve kalsiyum matris değerleri reçeteye eklendiğinde, yemdeki gerçek yararlanılabilir fosfor düzeyi kâğıttakinden farklı olabilir. Fitaz dozu, yemdeki fitat miktarı ve tedarikçinin verdiği matris değerleri birlikte değerlendirilmelidir. Kalsiyumun fosfora oranını bir denklemle sınırlamak, bu dengeyi her çözümde korumanın en kolay yoludur.
Temel, yumurtlamadan önce atılır
Geç dönemdeki kabuk sorunlarının bir kısmı, sürünün yumurtlamaya nasıl başladığıyla ilgilidir. Tavuk ilk yumurtadan birkaç hafta önce, kemiklerinin içinde kalsiyum depolamak için kullanılan özel bir kemik dokusu oluşturmaya başlar. Bu doku, gece kabuk oluşumu sırasında hızla kullanılabilen bir kalsiyum yedeğidir. Yumurtlama öncesi dönemde kalsiyumu düşük bir piliç yemiyle beslenen bir sürü, bu yedeği yeterince oluşturamaz.
Bu yüzden pek çok program, ilk yumurtadan kısa bir süre önce kalsiyumu piliç yemine göre daha yüksek, yumurtacı yemine göre daha düşük bir ön yumurtlama yemi kullanır. Geçişin zamanı da önemlidir. Erken geçiş, böbrekleri henüz hazır olmayan pilici yüksek kalsiyuma maruz bırakır. Geç geçiş ise ilk yumurtaları kemik kalsiyumundan karşılamak zorunda bırakır. Geçişi takvime değil, sürünün canlı ağırlığına ve ilk yumurta görülme oranına bağlamak daha güvenli sonuç verir.
Yemin dışındaki nedenler
Kabuk sorunlarının hepsi yemden kaynaklanmaz. D vitamini yetersizliği, enfeksiyöz bronşit gibi hastalıklar, yüksek kümes sıcaklığı ve stres de kabuk kalitesini bozar. Sıcak stresinde tavuklar hızlı solur, kandaki karbondioksit düşer ve kabuk oluşumu için gereken bikarbonat azalır. Bu durumda yemdeki kalsiyumu artırmak tek başına sonuç vermez. Kümes havalandırması, su tüketimi ve sürünün sağlık durumu birlikte gözden geçirilmelidir.
Toplama ve taşıma da önemlidir. Yumurtaların ne sıklıkla toplandığı, kafes tabanının eğimi ve konveyör geçişleri kırık oranını doğrudan etkiler. Yemi değiştirmeden önce bu noktaları kontrol etmek, gereksiz bir reçete değişikliğinin önüne geçebilir.
Reçetede bir arada tutmak
Yumurtacı yemi formülasyonunda kalsiyum, fosfor, kireç taşı tane payı ve fitaz matrisi aynı anda düşünülmesi gereken değişkenlerdir. OptiFormula'da besin oranı denklemleriyle kalsiyumun fosfora oranını, oran kısıtlarıyla da iri ve ince kireç taşının payını tanımlayabilirsiniz. Böylece reçete tüketim değişikliğine göre yeniden çözüldüğünde bu dengeler kendiliğinden korunur.
Kırık yumurta artışı karşısında hızlı bir tepki vermek doğaldır. Ama önce tavuğun gerçekte ne kadar yediğini, kalsiyumun hangi formda geldiğini ve fosforun düzeyini kontrol etmek, çoğu zaman daha kalıcı bir çözüme götürür.
