Bir enzim tedarikçisi yeni bir fitaz ürününü tanıtıyor ve teknik föyünde uzun bir matris tablosu var: belirli bir dozda yararlanılabilir fosfor, kalsiyum, sodyum, metabolize olabilir enerji ve birkaç sindirilebilir amino asit için değerler. Satın alma müdürü bu değerlerin hepsi reçeteye girerse ton maliyetinin ne kadar düşeceğini soruyor. Besleme uzmanı ise başka bir soru soruyor: bu değerlerin ne kadarı bizim yemlerimizde gerçekten ortaya çıkar?
Matris değeri nedir?
Enzimler hayvana doğrudan besin maddesi vermez. Yemdeki mevcut besin maddelerinin daha fazlasının sindirilmesini sağlar. Fitaz, bitkisel hammaddelerde fitat yapısında bağlı duran fosforun bir kısmını serbest bırakır. Ksilanaz gibi NSP enzimleri ise buğday ve arpadaki suda çözünen lifin yarattığı vizkoziteyi azaltır ve enerji ile amino asitlerin sindirimini artırır.
Formülasyonda bu etki, enzimi besin değeri olan bir hammadde gibi tanımlayarak yansıtılır. Bir kilogram fitaz, reçeteye belirli miktarda yararlanılabilir fosfor ve kalsiyum katkısı yapıyormuş gibi kabul edilir. Reçete de bu katkıya göre dikalsiyum fosfat ve kireç taşını azaltır. Matris değeri, bu sanal katkının büyüklüğüdür.
Fitazın kazancı
Bir örnekle bakalım. Rakamlar örnek amaçlıdır. Fitazsız bir etlik piliç büyütme yemimiz yüzde 1,4 dikalsiyum fosfat içeriyor. Fitaz eklediğimizde ve tedarikçinin önerdiği dozda yararlanılabilir fosfor için 0,12 puan, kalsiyum için 0,11 puan matris değeri kullandığımızda, dikalsiyum fosfat yaklaşık 0,65 puan azalır. Dikalsiyum fosfatın tonu 30.000 TL ise bu, ton yemde yaklaşık 195 TL tasarruf demektir. Tonda 100 gram fitaz kullanıyorsak ve fitazın kilogramı 400 TL ise enzim maliyeti tonda 40 TL olur. Kireç taşındaki küçük değişikliği de hesaba kattığımızda net kazanç tonda 150 TL civarındadır.
Bu kazanç yalnızca fosfor ve kalsiyumdan gelir. Tedarikçinin önerdiği enerji ve amino asit değerleri de eklenirse reçetede mısır ve soya küspesi de azalır ve kazanç belirgin şekilde büyür. Asıl soru burada başlar.
Ne kadarını kullanmalı?
Fosfor ve kalsiyum matris değerleri genellikle güvenilirdir, çünkü fitazın birincil etkisi budur ve çok sayıda denemeyle desteklenir. Enerji ve amino asit değerleri ise yemden yeme, hayvanın yaşına ve yemin yapısına göre daha fazla değişir. Pek çok besleme uzmanı fosfor ve kalsiyumu tam değerle, enerji ve amino asitleri ise önerilen değerin yarısı ya da üçte ikisiyle kullanmayı tercih eder. Bu ihtiyatlı yaklaşım kazancın bir kısmından vazgeçmek demektir, ama sürü performansını riske atmaz.
Bir başka önemli konu, aynı etkinin iki kez sayılmasıdır. Bir reçetede hem fitaz hem de ksilanaz varsa ve her ikisi için de tam enerji matrisi kullanılıyorsa, toplam etki gerçekte olandan büyük görünebilir. İki enzim kısmen aynı besin maddelerini serbest bırakır. Birlikte kullanıldıklarında toplam etki, tek tek etkilerin toplamından genellikle küçüktür.
Doz ve substrat
Matris değeri sabit bir sayı değildir. Fitazın serbest bırakabileceği fosfor, yemde ne kadar fitat bulunduğuna bağlıdır. Et kemik unu ya da başka hayvansal kaynaklar kullanan ve bitkisel hammaddesi az olan bir reçetede fitat miktarı düşüktür. Böyle bir reçetede fitaz, teknik föydeki değeri veremez. Benzer şekilde ksilanazın enerji katkısı, yemdeki buğday ve arpa payıyla birlikte artar. Mısıra dayalı bir yemde aynı ksilanaz çok daha küçük bir etki yapar.
Doz da orantılı çalışmaz. Fitaz dozunu iki katına çıkarmak serbest kalan fosforu iki katına çıkarmaz. Yüksek dozlarda her ek birim enzimin getirdiği katkı giderek azalır. Bu, bazı işletmelerin yüksek fitaz dozlarıyla çalışırken dikkat etmesi gereken bir noktadır. Tek bir doz için tanımlanmış matris değerlerini başka dozlara orantılı olarak uygulamak, kazancı olduğundan büyük gösterir.
Fiyatlar değişince enzimin değeri de değişir
Fitazın yukarıda hesapladığımız kazancı, dikalsiyum fosfatın fiyatına sıkı sıkıya bağlıdır. Fosfat fiyatı düştüğünde fitazın serbest bıraktığı fosforun değeri de düşer. Fosfat fiyatı yükseldiğinde ise aynı doz çok daha değerli hâle gelir. Bu yüzden enzim kararını bir kez verip unutmak yerine, fiyatlar belirgin şekilde değiştiğinde yeniden gözden geçirmek gerekir.
Bunu görmenin kolay bir yolu, enzimsiz çözümde yararlanılabilir fosforun gölge fiyatına bakmaktır. Gölge fiyat, yemdeki yararlanılabilir fosforu bir birim artırmanın reçete maliyetine etkisini gösterir. Bizim örneğimizde bu değer yüzde birlik artış için tonda yaklaşık 2.200 TL ise, fitazın sağladığı 0,12 puan kabaca tonda 260 TL değerinde demektir. Bu rakam, kalsiyum etkisi ve enzim maliyetiyle birlikte düşünüldüğünde, hangi dozun hangi fiyat ortamında anlamlı olduğunu hızlıca gösterir.
Formülasyonda doğru kurmak
Bu yüzden enzim matrisini sabit değerli bir hammadde gibi tanımlamak ancak bir başlangıçtır. Daha gerçekçi bir yaklaşım, enzimin katkısını doza ve yemdeki substrat miktarına bağlı olarak tanımlamaktır. OptiFormula'daki doza ve substrata bağlı enzim matrisi bu ilişkiyi kurmaya izin verir. Böylece reçetede buğday payı değiştiğinde ksilanazın enerji katkısı, fitat miktarı değiştiğinde de fitazın fosfor katkısı buna göre değişir.
Bir de doğrulama vardır. Enzim kullanan reçetelerde düzenli olarak yem analizi yapmak, örneğin yemde gerçekten bulunan fitaz aktivitesini ölçtürmek önemlidir. Pelet sıcaklığı yüksek olan tesislerde bazı enzimlerin aktivitesi üretim sırasında azalabilir. Kâğıttaki matris değeri, yemde enzim gerçekten aktifse anlam taşır.
Kendi verinizle karar vermek
Enzim matrisleri yem maliyetini düşürmenin en etkili araçlarından biridir. Ama her matris değeri, belirli koşullarda yapılmış denemelerin bir özetidir. Bu değerleri kendi hammaddelerinize, kendi dozlarınıza ve kendi hayvan performansı verilerinize göre değerlendirmek, kazancın kâğıtta kalmamasını sağlar. İhtiyatlı başlayıp sürü sonuçlarıyla birlikte değerleri kademeli olarak artırmak, sahada en sık gördüğümüz başarılı yoldur.
