Bir yumurtacı yemi reçetesinde son birkaç yılda biriken katkılara bakıldığında uzun bir liste çıkıyor: bir enzim karışımı, bir probiyotik, bir bitki ekstraktı, bir organik asit karışımı, bir mikotoksin bağlayıcı ve bir pigment. Her biri bir tedarikçinin sunumu, bir deneme raporu ya da bir sorun döneminin ardından eklenmiş. Katkıların toplam maliyeti ton yemde yüzlerce lirayı bulmuş. Ama hangisinin hâlâ işe yaradığını kimse kesin olarak söyleyemiyor.
Kendini ödemesi için ne gerekir?
Bir katkı maddesini değerlendirmenin en basit ve en kullanışlı yolu, kendini ödemesi için gereken en küçük etkiyi hesaplamaktır. Bu, katkının maliyetini, beklenen etkinin parasal değerine bölerek bulunur. Sonuç, tedarikçinin vaat ettiği etkiyle değil, sahada gerçekçi olarak beklenebilecek etkiyle karşılaştırılır.
Bir örnekle bakalım. Rakamlar örnek amaçlıdır. Bir katkının ton yeme maliyeti 60 TL. Yemin tonu 14.000 TL ve katkının yem dönüşüm oranını iyileştirdiği iddia ediliyor. Yem dönüşüm oranında yüzde 1'lik bir iyileşme, aynı üretim için yüzde 1 daha az yem demektir. Bu, tüketilen her ton yem için yaklaşık 140 TL değer eder. Katkının kendini ödemesi için gereken iyileşme ise 60 / 14.000, yani yaklaşık yüzde 0,43'tür.
Tedarikçi yüzde 2'lik bir iyileşme vaat ediyor olabilir. Ama bu sonuç belirli koşullarda, belki de sağlık sorunu olan bir sürüde elde edilmiş olabilir. Sağlıklı, iyi yönetilen bir sürüde etki çok daha küçük kalabilir. Önemli olan, kendi koşullarınızda yüzde 0,43'ün üzerinde bir etki bekleyip bekleyemeyeceğinizdir.
Etkiler toplanmaz
Katkı maddelerinin en sık yapılan hesap hatası, etkilerini toplamaktır. Bir enzim yüzde 2, bir probiyotik yüzde 1,5, bir bitki ekstraktı yüzde 1 iyileşme sağlıyorsa, üçü birlikte yüzde 4,5 sağlamaz. Bu katkıların çoğu, sindirimi iyileştirmek ya da bağırsak sağlığını desteklemek gibi benzer mekanizmalarla çalışır. Bağırsak sağlığı zaten iyiyse, ikinci ve üçüncü katkının iyileştirebileceği alan çok daralmıştır.
Bu yüzden katkı listesi uzadıkça her yeni katkının getirdiği ek fayda azalır, maliyeti ise aynı kalır. Bir reçetede birbirine benzer işler yapan iki ya da üç katkı varsa, birini çıkarmak çoğu zaman performansı değiştirmeden maliyeti düşürür.
Katkıyı reçetede doğru tanımlamak
Bazı katkıların etkisi doğrudan besin maddesi olarak ölçülebilir. Fitaz ve NSP enzimleri bunun en iyi örneğidir. Bu katkılar matris değerleriyle reçeteye girer ve OptiFormula onları diğer hammaddelerle karşılaştırarak kullanıp kullanmamaya karar verir. Bu, katkının kendini ödeyip ödemediğini her çözümde otomatik olarak hesaplamak demektir.
Probiyotikler, bitki ekstraktları ve organik asitler gibi katkıların etkisi ise doğrudan bir besin maddesine çevrilemez. Bunlar reçeteye genellikle sabit bir dozla eklenir ve kararı formülasyon dışında, performans verilerine bakarak vermek gerekir. Bu tür katkıların reçetede ayrı bir maliyet kalemi olarak görünmesi, toplam katkı maliyetinin her zaman göz önünde kalmasını sağlar.
Fiyatlar değişince hesap da değişir
Bir katkının kendini ödemesi için gereken etki, yem fiyatıyla birlikte değişir. Yem pahalı olduğunda yem dönüşümündeki küçük bir iyileşme daha değerlidir ve aynı katkı daha kolay kendini öder. Yem ucuzladığında ise aynı katkının gerekçesi zayıflar. Bu yüzden katkı kararlarını bir kez verip unutmak yerine, yem fiyatları belirgin şekilde değiştiğinde yeniden hesaplamak gerekir. Hayvansal ürünün fiyatı da hesaba girer. Yumurta ya da et fiyatı yüksekken, performansı koruyan bir katkının değeri artar.
Sahada deneme yapmak
Bir katkının kendi koşullarınızda işe yarayıp yaramadığını anlamanın tek güvenilir yolu, düzgün kurulmuş bir denemedir. Bir kümeste katkılı, bir kümeste katkısız yemle beslenen tek bir sürüyü karşılaştırmak yeterli değildir. Kümesler, civciv kaynağı, mevsim ve yönetim farkları, katkının etkisinden çok daha büyük olabilir.
Daha sağlıklı bir deneme, birkaç kümesi ya da birkaç sürüyü iki gruba ayırır ve aynı dönemde, aynı koşullarda karşılaştırır. Mümkünse gruplar dönüşümlü olarak değiştirilir. Sonuçlar tek bir rakama değil, gruplar arasındaki farkın sürüden sürüye ne kadar değiştiğine birlikte bakılarak değerlendirilir. Küçük bir etki için çok sayıda sürü gerektiğini baştan bilmek, beklentileri gerçekçi tutar.
Düzenli gözden geçirme
Katkılar bir sorun döneminde reçeteye girer, ama sorun geçtikten sonra çoğu zaman reçetede kalır. Bir mikotoksin bağlayıcı yağışlı bir hasat yılında gerekliydi, ama temiz bir hasat yılında gerekli olmayabilir. Bir koksidiyoz döneminde eklenen bir bitki ekstraktı, sorun çözüldükten sonra yalnızca bir maliyettir.
Yılda bir kez bütün reçetelerdeki katkıları gözden geçirmek, her birinin neden orada olduğunu ve hâlâ kendini ödeyip ödemediğini sormak iyi bir alışkanlıktır. OptiFormula'da her katkı reçetede ayrı bir hammadde olarak görünür ve maliyet arşivi, katkı maliyetlerinin zaman içinde nasıl değiştiğini gösterir. Enzim matrisi ise, dozun ve substratın etkisini hesaba katarak gerçek kazancı görmeyi sağlar.
Katkı maddeleri doğru yerde ve doğru dozda kullanıldığında yem maliyetini düşürebilir ve hayvan sağlığını destekleyebilir. Ama her katkı, kendini ödemesi gereken bir yatırımdır. Bu hesabı her katkı için ayrı ayrı yapmak, reçeteyi gereksiz kalemlerden arındırmanın en basit yoludur.
