Bir yem fabrikasının elektrik faturası son iki yılda belirgin şekilde arttı. Üretim müdürü motorların verimini, kompresörleri ve aydınlatmayı gözden geçirdi, bazı iyileştirmeler yaptı. Ama faturanın aydan aya neden bu kadar dalgalandığını açıklayamıyor. Kayıtlar karşılaştırıldığında, faturanın yüksek olduğu ayların, reçetelerde arpa ve lifli yan ürünlerin payının arttığı ve peletli yem oranının yükseldiği aylar olduğu görülüyor.
Enerji nereye gider?
Bir karma yem fabrikasında elektriğin büyük kısmı iki işleme gider: öğütme ve peletleme. Karıştırma, taşıma ve soğutma da enerji tüketir, ama payları daha küçüktür. Kondisyonlama için kullanılan buhar ise ayrı bir enerji kalemidir ve genellikle doğal gaz ya da başka bir yakıtla üretilir.
Öğütmenin enerji ihtiyacı, hammaddenin sertliğine, nemine ve hedeflenen inceliğe bağlıdır. Mısır, arpa ve buğday farklı enerjiyle öğütülür. Lifli hammaddeler genellikle daha fazla enerji ister. Daha ince öğütme, ton başına enerji tüketimini hızla artırır. Peletlemede ise reçetenin yapısı, kalıbın kalınlığı ve kondisyonlama kalitesi belirleyicidir. İyi bağlanan, iyi kondisyonlanmış bir reçete kalıptan daha az enerjiyle geçer.
Bir örnekle
Rakamlar örnek amaçlıdır. Bir fabrikada ton yem başına öğütme için 8 kWh, peletleme için 15 kWh, diğer işlemler için 7 kWh harcandığını varsayalım. Toplam 30 kWh. Elektriğin kilovatsaati 4 TL ise ton başına enerji maliyeti 120 TL'dir. Aylık 10.000 ton üreten bir fabrikada bu, ayda 1,2 milyon TL eder.
Reçetede arpa ve lifli yan ürünlerin payı arttığında öğütme enerjisinin tonda 10 kWh'ye, peletleme enerjisinin de daha sert ve daha az bağlanan bir karışım nedeniyle tonda 18 kWh'ye çıktığını varsayalım. Toplam 35 kWh olur ve ton başına enerji maliyeti 140 TL'ye çıkar. Fark tonda 20 TL, ayda 200.000 TL'dir. Bu reçete değişikliği hammadde maliyetinde tonda 30 TL tasarruf sağlamışsa, enerji farkı bu tasarrufun üçte ikisini geri alır.
Bu, reçete kararlarının yalnızca hammadde fiyatına göre verilmemesi gerektiğini gösterir. Bir hammaddenin fabrika içindeki işleme maliyeti, onun gerçek maliyetinin bir parçasıdır.
İşleme maliyetini reçeteye taşımak
Bu etkiyi formülasyona yansıtmanın pratik bir yolu, her hammaddeye bir işleme maliyeti eklemektir. Örneğin sert bir tahıla tonda belirli bir öğütme maliyeti, öğütülmeden kullanılan bir hammaddeye ise sıfır yazılabilir. Bu maliyetler hammaddenin fiyatına eklendiğinde, hammaddeler fabrikaya gerçek maliyetleriyle karşılaştırılır.
Peletleme maliyetini doğrudan hammaddeye yazmak daha zordur, çünkü bir karışımın peletleme davranışı hammaddelerin birlikte nasıl davrandığına bağlıdır. Burada pelet kalitesi için kullanılan puan sistemi yardımcı olabilir. İyi bağlanan reçeteler hem daha iyi pelet hem de daha düşük peletleme enerjisi anlamına gelir. Pelet kalitesi için bir alt sınır koymak, dolaylı olarak enerji tüketimini de kontrol altında tutar.
Öğütme inceliği
Öğütme inceliği, enerji ile hayvan performansı arasında bir denge noktasıdır. Daha ince öğütülmüş bir yem, genellikle daha iyi pelet kalitesi ve bazı türlerde daha iyi sindirilebilirlik sağlar. Ama enerji maliyeti artar ve kanatlılarda çok ince öğütme taşlık gelişimini zayıflatabilir. Ruminant yemlerinde ise çok ince öğütülmüş tahıl işkembede hızla fermente olur ve asidoz riskini artırır.
Bu yüzden her yem türü için hedef öğütme inceliği ayrı belirlenmeli ve elek boyutu buna göre seçilmelidir. Tek bir elekle bütün yemleri öğütmek hem enerji hem de performans açısından çoğu zaman en kötü uzlaşmadır.
Üretim planlaması
Enerji maliyetini etkileyen bir başka konu da üretim planlamasıdır. Elektrik tarifesinin saatlere göre değiştiği bölgelerde, yoğun enerji gerektiren öğütme işlemlerini ucuz saatlere kaydırmak ciddi tasarruf sağlar. Bunun için yeterli öğütülmüş hammadde silosu kapasitesi gerekir. Sık reçete değişiklikleri de hattın boş çalıştığı ve temizlik yapıldığı süreleri artırarak ton başına enerji tüketimini yükseltir.
Bir fabrikadaki yemleri ortak kısıtlarla birlikte çözen bir plan, pelet hattının kapasitesini ve öğütme kapasitesini de kısıt olarak ele alabilir. Böylece reçeteler, hattın kaldırabileceği yük ve enerji maliyetiyle birlikte düşünülmüş olur.
Buhar ve kondisyonlama
Elektriğin yanında, kondisyonlama için üretilen buharın maliyeti de reçeteyle ilişkilidir. Bazı hammaddeler, örneğin yüksek oranda tahıl içeren karışımlar, iyi bir pelet için daha yüksek kondisyonlama sıcaklığına ihtiyaç duyar. Yağ oranı yüksek karışımlar ise buharı daha az alır. Buhar kazanının verimi, kondensat geri dönüşü ve hatların yalıtımı da ton başına yakıt tüketimini belirler. Kondisyonlama sıcaklığını gereğinden yüksek tutmak, hem yakıt maliyetini artırır hem de bazı vitamin ve enzimlerin kaybını hızlandırır.
Ölçmek ve kaydetmek
Enerji tüketimini yönetmenin ilk adımı onu ölçmektir. Öğütme ve peletleme hatlarına ayrı sayaçlar takmak ve tüketimi ton başına, reçete bazında kaydetmek, hangi reçetenin enerji açısından pahalı olduğunu gösterir. Bu veriler zamanla, işleme maliyetlerinin hammaddelere ne kadar yazılması gerektiğini de daha doğru belirlemeyi sağlar.
OptiFormula'da işleme maliyetleri hammadde fiyatlarına eklenerek hesaba katılabilir, pelet kalitesi için kısıtlar tanımlanabilir ve Premium sürümde bir fabrikadaki formüller kapasite kısıtlarıyla birlikte çözülebilir. Enerjinin fiyatı yükseldikçe, fabrikanın içindeki maliyetleri reçeteye taşımak, en düşük maliyetli reçetenin gerçekten en düşük maliyetli olmasının yoludur.
