[{"data":1,"prerenderedAt":52},["ShallowReactive",2],{"blog-en-dusuk-maliyetli-yem-formulasyonu-tr":3},[4,6,8,10,12,14,16,18,20,22,24,26,28,30,32,34,36,38,40,42,44,46,48,50],{"p":5},"Pazartesi sabahı satın alma biriminden bir e-posta gelir: mısırın tonu 9.000 TL'den 10.350 TL'ye çıkmış. Yüzde on beşlik bir artış. Üretim planı hazır, silolar dolu, kamyonlar öğleden sonra yüklenecek. Formülasyon masasındaki kişinin önünde iki yol vardır. Ya reçeteyi olduğu gibi bırakıp aradaki farkı maliyete yazar ya da reçeteyi yeni fiyatla yeniden çözer. Bu yazıda ikinci yolun neden neredeyse her zaman daha doğru olduğunu ve arkasındaki hesabın nasıl işlediğini anlatacağız.",{"h2":7},"Reçete aslında bir soru",{"p":9},"Bir yem reçetesine bakınca genellikle bir oranlar listesi görürüz: yüzde şu kadar mısır, şu kadar soya küspesi, biraz yağ, kireç taşı, fosfat, premiks. Oysa formülasyon programı için reçete bir sorudur. Elimdeki hammaddelerle, bu fiyatlarla, hayvanın besin ihtiyacını karşılayan en ucuz karışım hangisidir?",{"p":11},"En düşük maliyetli formülasyon bu soruyu cevaplar. Siz üç şey verirsiniz: hammaddelerin fiyatlarını, besin değerlerini ve reçetenin uyması gereken kuralları, yani kısıtları. OptiFormula da kısıtların hepsini aynı anda sağlayan sayısız karışım arasından ton maliyeti en düşük olanı bulur. Sonucu okurken üç şeye bakılır: her hammaddenin reçetedeki oranı, ton maliyeti ve hangi kısıtların tam sınırda durduğu.",{"h2":13},"Kısıtları doğru yazmak işin yarısı",{"p":15},"Sahada en sık gördüğümüz sorun programdan değil, kısıtlardan kaynaklanır. Besin sınırları hayvanın ihtiyacını tarif eder: metabolik enerji, ham protein, sindirilebilir amino asitler, kalsiyum, yararlanılabilir fosfor ve benzerleri. Hammadde sınırları ise teknik ve pratik kaygıları yansıtır. Buğdayın etlik rasyonunda belli bir oranı geçmesini istemezsiniz, çünkü yüksek oranda viskoziteyi artırır. Ayçiçeği küspesinin lifi pelet kalitesini ve hayvanın tüketimini etkiler. Yağın da peletleme hattının kaldırabileceği bir üst sınırı vardır.",{"p":17},"Oranlar üçüncü bir kısıt türüdür. Kalsiyumun yararlanılabilir fosfora oranı, metiyonin ve sistinin lizine oranı gibi ilişkiler tek tek besin sınırlarıyla tam olarak ifade edilemez. Bunları ayrı kısıt olarak yazmak gerekir. Son olarak bütün oranların toplamı yüzde yüz olmalıdır. Kulağa basit gelir, ama premiks ve tuz gibi sabit kalemleri ayırmayı unutunca reçetede gereğinden az ya da fazla alan kalır.",{"p":19},"Bir de hata payı meselesi var. Hammadde analizleri ortalama değerlerdir ve parti partiye değişir. Bu yüzden pek çok besleme uzmanı kritik besinlerde ihtiyacın biraz üzerinde bir güvenlik payıyla çalışır. Güvenlik payının maliyeti vardır ve bu maliyeti görmek, aşağıda anlatacağımız gölge fiyatlarla mümkündür.",{"h2":21},"Küçük bir örnek",{"p":23},"Aşağıdaki rakamlar tamamen örnek amaçlıdır. Gerçek bir fabrikanın hammadde değerleri ve fiyatları farklı olacaktır. Amacımız hesabın mantığını göstermek.",{"p":25},"Bir etlik piliç büyütme yemi düşünelim. Kullanabileceğimiz hammaddeler mısır, buğday, yüzde 46 proteinli soya küspesi, yüzde 36 proteinli ayçiçeği küspesi, soya yağı, kireç taşı, dikalsiyum fosfat ve L-lizin. Vitamin ve mineral premiksi ile tuz toplam yüzde 0,8 olarak sabit. Besin hedeflerimiz en az 3.100 kcal/kg metabolik enerji, en az yüzde 21 ham protein, en az yüzde 1,15 sindirilebilir lizin, yüzde 0,87 ile 0,95 arasında kalsiyum ve en az yüzde 0,44 yararlanılabilir fosfor. Buğday en çok yüzde 20, ayçiçeği küspesi en çok yüzde 8, yağ en çok yüzde 5, L-lizin en çok yüzde 0,4 girebiliyor.",{"p":27},"Fiyatlar ton başına mısır 9.000 TL, buğday 8.800 TL, soya küspesi 18.000 TL, ayçiçeği küspesi 11.000 TL, soya yağı 55.000 TL, kireç taşı 1.500 TL, dikalsiyum fosfat 30.000 TL ve L-lizin 60.000 TL olsun. Bu verilerle OptiFormula'nın bulduğu reçete yaklaşık yüzde 57,3 mısır, yüzde 35,7 soya küspesi, yüzde 3,4 soya yağı, yüzde 1,0 kireç taşı, yüzde 1,75 dikalsiyum fosfat ve yüzde 0,14 L-lizindir. Ton maliyeti premiks dahil yaklaşık 14.560 TL çıkar. Buğday ve ayçiçeği küspesi bu fiyatlarla reçeteye girmez.",{"p":29},"Sonuca dikkatli bakınca bir şey daha görülür. Enerji, protein, lizin, kalsiyumun alt sınırı ve yararlanılabilir fosfor tam sınırdadır. Program hiçbir besini gereğinden fazla vermemiş. En ucuz reçete çoğu zaman böyle görünür. Birkaç kısıt tam sınırda durur, geri kalanlar rahattır.",{"h2":31},"Mısır pahalanınca",{"p":33},"Şimdi pazartesi sabahına dönelim. Mısır 10.350 TL oldu. Reçeteyi hiç değiştirmezsek ton maliyeti mısırın oranı kadar, yani yaklaşık 0,573 × 1.350 = 773 TL artar. Reçeteyi yeni fiyatla yeniden çözersek tablo değişir. Buğday üst sınırı olan yüzde 20'ye kadar girer, mısır yüzde 38'e iner, enerji açığını kapatmak için yağ yüzde 4,2'ye çıkar, soya küspesi biraz azalır ve lizin açığını biraz daha fazla L-lizin karşılar. Yeni ton maliyeti yaklaşık 15.240 TL olur. Artış 773 TL yerine 679 TL'dir.",{"p":35},"Ton başına 94 TL küçük bir rakam gibi görünebilir. Ayda 10.000 ton yem üreten bir fabrika için bu, yalnızca bu bir fiyat hareketinde yaklaşık 940.000 TL demektir. Üstelik besin değerleri aynıdır. Hayvan aynı yemi yer, değişen yalnızca hammaddelerin dağılımıdır.",{"p":37},"Burada bir uyarı yapmak gerekiyor. Buğdayın birden yüzde 20'ye çıkması teknik olarak doğru olsa da üretimde bazı soruları beraberinde getirir. Enzim kullanımınız buna uygun mu? Silonuzda yeterli buğday var mı? Pelet kalitesi ne olur? Program bu sorulara kendiliğinden cevap vermez, ancak siz kısıt olarak yazarsanız onları hesaba katar. İyi bir formülasyoncu sonucu sorgular ve gerekiyorsa kısıtları düzeltip yeniden çözer.",{"h2":39},"Dozla değişen etkiler",{"p":41},"Çoğu hammaddede katkı, orana göre artar. Mısırı iki katına çıkarırsanız mısırdan gelen enerji de iki katına çıkar. Bu çoğu besin için yeterince doğrudur, ama bazı durumlarda bozulur. Fitaz ve NSP enzimlerinin besin değerine katkısı dozla doğru orantılı artmaz ve rasyonun yapısına bağlıdır. Mikserde parti büyüklüğüne yuvarlama da bir başka örnektir. OptiFormula bu tür etkileri de hesaba katar. Pratikte bunun anlamı, enzim matrisini sabit bir değer olarak girmek yerine doza ve substrata bağlı olarak, gerçek etkisine yakın biçimde tanımlamaktır.",{"h2":43},"Çözüm bulunamadığında",{"p":45},"Bazen OptiFormula bir reçete bulamaz. Bu genellikle kısıtların birbiriyle çeliştiği anlamına gelir. Örneğin hem çok yüksek bir protein alt sınırı hem de soya küspesine düşük bir üst sınır koyduysanız ikisini birden sağlayan bir karışım olmayabilir. Böyle bir durumda ilk iş, en son değiştirdiğiniz sınırlara bakmaktır. Bizim sahada sık gördüğümüz bir başka neden de yanlış girilmiş bir analiz değeridir. Yüzde 46 yerine 4,6 yazılmış bir protein değeri, bütün reçeteyi imkânsız hâle getirebilir.",{"h2":47},"Reçeteden fazlası",{"p":49},"OptiFormula'nın verdiği tek şey reçete değildir. Her kısıtın ve her hammaddenin bir gölge fiyatı da hesaplanır. Örneğimizde, enerji alt sınırını 1 kcal/kg artırmak ton maliyetine yaklaşık 9 TL ekler. Ham proteinin bir puanı yaklaşık 435 TL'dir. Reçeteye girmeyen ayçiçeği küspesinin girebilmesi için fiyatının tonda yaklaşık 10.100 TL'ye inmesi gerekir. Bu bilgiler satın alma görüşmelerinde ve besin hedeflerini gözden geçirirken çok işe yarar. Ayrıntısını bir sonraki yazımızda anlatıyoruz.",{"p":51},"En düşük maliyetli formülasyon bir defa yapılıp bırakılan bir iş değildir. Fiyatlar değiştikçe, yeni analiz sonuçları geldikçe ve üretimde yeni kısıtlar ortaya çıktıkça reçete yeniden çözülür. Bunu düzenli yapan fabrikalarla yapmayanlar arasındaki fark, yıl sonunda ton maliyetinde açıkça görülür.",1794234574972]